آتش جنگ زیر خاکستر محاصره

حدیدنیوز؛ رئیس‌جمهور این کشور را با یک انتخاب دشوار مواجه می‌کند: بازگشت به جنگ گسترده برای تحمیل نتیجه، یا تغییر شکل تقابل و دنبال کردن همان اهداف از مسیر محاصره اقتصادی و فشار فرسایشی.

شکست جمهوری‌خواهان در انتخابات سوم نوامبر را نمی‌توان صرفاً جابه‌جایی ترکیب سیاسی کنگره یا یک ناکامی انتخاباتی متعارف دانست. این نتیجه، در کنار نارضایتی از هزینه‌های زندگی، افزایش قیمت انرژی و مخالفت بخش قابل‌توجهی از جامعه آمریکا با جنگ ایران، نشانه‌ای از محدود شدن ظرفیت سیاسی ترامپ برای ادامه سیاست خارجی پرهزینه خود است. از ژانویه ۲۰۲۷، دموکرات‌ها کنترل هر دو مجلس کنگره را در اختیار خواهند داشت و می‌توانند از ابزارهای نظارتی، بودجه‌ای و تقنینی برای افزایش فشار بر دولت استفاده کنند. هرچند رئیس‌جمهور آمریکا همچنان در حوزه سیاست خارجی و فرماندهی نیروهای مسلح از اختیارات گسترده‌ای برخوردار است، اما فضای سیاسی برای تصمیم‌های پرهزینه نظامی و اقتصادی به‌مراتب پیچیده‌تر شده است.

این وضعیت ترامپ را در برابر دو مسیر اصلی قرار می‌دهد؛ مسیرهایی که هرکدام هزینه‌ها و پیامدهای متفاوتی دارند، اما هدف نهایی هر دو، حفظ موقعیت آمریکا و وادار کردن ایران به پذیرش ترتیبات موردنظر واشنگتن است.

مسیر نخست، بازگشت به جنگ نظامی با شدتی بیشتر و دامنه‌ای گسترده‌تر است. در این سناریو، ترامپ می‌تواند با این استدلال که عملیات قبلی برای از بین بردن ظرفیت‌های راهبردی ایران کافی نبوده، بار دیگر گزینه حملات گسترده را فعال کند. هدف چنین اقدامی می‌تواند تخریب زیرساخت‌های باقی‌مانده دفاعی و نظامی، وارد کردن ضربات سنگین‌تر به ظرفیت‌های اقتصادی و انرژی و ایجاد اختلال در کارکردهای حیاتی کشور باشد. این مسیر همچنین می‌تواند با تلاش برای حذف مجدد فرماندهان و چهره‌های کلیدی همراه شود؛ اقدامی که در محاسبات طراحان آن، ممکن است به تضعیف ساختار تصمیم‌گیری و کاهش توان پاسخ‌گویی ایران منجر شود.

با این حال، بازگشت به جنگ فراگیر برای ترامپ یک قمار بزرگ است. تجربه ماه‌های گذشته نشان داده که توان نظامی آمریکا، با وجود برتری تسلیحاتی و عملیاتی، الزاماً به توان تحمیل نتیجه سیاسی موردنظر تبدیل نمی‌شود. ایران نیز با استفاده از تجربیات دو جنگ قبلی، ضمن حفظ ظرفیت پاسخ‌گویی خود نشان داده که برای گسترش دامنه پیامدهای یک درگیری جدید برنامه دارد و می‌تواند اقدامات خود فراتر از مرزهای ایران و حتی منطقه گسترش دهد. افزون بر این، تداوم اختلال در بازار انرژی و افزایش قیمت سوخت، همان نقطه‌ای را تحت فشار قرار می‌دهد که شکست انتخاباتی جمهوری‌خواهان تا حد زیادی از آن تأثیر پذیرفته است. بنابراین، حمله مجدد نه‌تنها تضمینی برای تحقق اهداف آمریکا ندارد، بلکه هزینه‌های جنگ را برای واشنگتن و متحدانش به‌مراتب سنگین‌تر خواهد کرد.

مسیر دوم، تغییر شکل تقابل و عبور از جنگ نظامی پرهزینه به جنگ محاصره و فرسایش است. در این سناریو، ترامپ می‌تواند نتیجه انتخابات را به‌عنوان پیامی برای کاهش حضور مستقیم نظامی و پرهیز از یک جنگ گسترده معرفی کند، اما هم‌زمان از توقف واقعی فشار بر ایران خودداری کند. به بیان دیگر، واشنگتن می‌تواند عملیات نظامی گسترده را متوقف یا محدود کند، بدون آنکه محاصره دریایی، محدودیت صادرات نفت، فشار بر شبکه‌های مالی و تجاری و تهدید به اقدام نظامی مجدد را کنار بگذارد.

این مسیر از منظر سیاسی نیز برای ترامپ قابل‌دفاع‌تر است. او می‌تواند به افکار عمومی آمریکا اعلام کند که پیام رأی‌دهندگان را دریافت کرده و قصد ندارد کشور را وارد یک جنگ بی‌پایان کند؛ در عین حال، مدعی شود که با حفظ تحریم‌ها و محاصره، از منافع ملی آمریکا، امنیت متحدان منطقه‌ای و جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای محافظت می‌کند. در این صورت، کاهش سطح عملیات نظامی به‌عنوان عقب‌نشینی از جنگ معرفی نمی‌شود، بلکه در قالب تغییر ابزار و انتقال فشار به حوزه اقتصاد و تجارت بازنمایی خواهد شد.

اظهارات اخیر مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، درباره بی‌نیازی واشنگتن از عملیات نظامی گسترده علیه ایران، با توجه به اثربخشی ادعایی تحریم‌ها و محاصره دریایی، در همین چارچوب قابل ارزیابی است. او عملاً این پیام را منتقل کرده که آمریکا می‌تواند بدون بازگشت به عملیات نظامی بزرگ، فشار اقتصادی را ادامه دهد.

این موضع در کنار اختلاف دیدگاه‌های گزارش‌شده میان اعضای دولت ترامپ درباره ضرورت توافق یا ادامه فشار، نشان می‌دهد که انتخاب میان تشدید نظامی و استمرار محاصره، به یکی از محورهای اصلی تصمیم‌گیری در واشنگتن تبدیل شده است.

اما اهمیت راهبرد دوم صرفاً در تداوم تحریم‌ها یا محاصره دریایی نیست. مسئله اصلی، تلاشی است که ترامپ برای فرار از شکست و بازتعریف معادله امنیت و انرژی در منطقه دنبال می‌کند. او می‌خواهد ضمن حفظ فشار بر ایران، جریان صادرات نفت سایر کشورهای منطقه را به وضعیت عادی بازگرداند؛ به‌گونه‌ای که کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس بتوانند نفت خود را صادر کنند، درآمدهایشان را به دست آورند و از ثبات نسبی در تجارت و امنیت اقتصادی برخوردار شوند، اما ایران همچنان از فروش نفت و دسترسی به منابع مالی خود محروم بماند تا از این طریق به صورت هم زمان فشار اقتصادی بر جامعه آمریکا را کاهش داده و تنگناهای معیشتی در ایران را تا مرز ایجاد بحرانهای اجتماعی توسعه دهد.

در این صورت، آمریکا به یک نتیجه مهم دست پیدا می‌کند: بحران انرژی و هزینه‌های ناشی از جنگ برای بازار جهانی و مصرف‌کنندگان آمریکایی کاهش می‌یابد، اما فشار اقتصادی بر ایران ادامه پیدا می‌کند. به عبارت دیگر، واشنگتن می‌کوشد هزینه‌های عمومی جنگ را از دوش خود و متحدانش بردارد و آن را به شکل متمرکز بر اقتصاد ایران تحمیل کند. این همان نقطه‌ای است که راهبرد محاصره از یک ابزار فشار اقتصادی فراتر می‌رود و به تلاشی برای تحمیل اراده سیاسی و وادار سازی ایران به تسلیم تبدیل می‌شود.

در چنین معادله‌ای، تنگه هرمز و مسیرهای جایگزین انتقال نفت اهمیت تعیین‌کننده‌ای پیدا می‌کنند. اگر محدودیت تردد در تنگه هرمز چنانکه اکنون با اقدامات ایران اینگونه شده، به کاهش صادرات نفت منطقه منجر شود، آثار اقتصادی آن تنها متوجه ایران نخواهد بود و سایر صادرکنندگان و مصرف‌کنندگان انرژی نیز هزینه آن را متحمل خواهند شد. اما اگر آمریکا بتواند با فعال نگه داشتن مسیرهای جایگزین، بخشی از صادرات نفت کشورهای منطقه را از تأثیر محدودیت‌های هرمز خارج کند، در عمل می‌تواند هزینه محاصره ایران را برای دیگران کاهش دهد و امکان استمرار فشار یک‌جانبه بر تهران را فراهم سازد.

در این میان، دو مسیر ینبع عربستان و فجیره امارات جایگاه محوری دارند. خط لوله شرق به غرب عربستان، نفت را از مناطق شرقی این کشور به پایانه ینبع در دریای سرخ منتقل می‌کند. خط لوله حبشان ـ فجیره نیز بخشی از نفت امارات را به ساحل دریای عمان می‌رساند و امکان صادرات بدون عبور از تنگه هرمز را فراهم می‌کند. این مسیرها ظرفیت نامحدود ندارند و نمی‌توانند تمام صادرات مختل‌شده منطقه را جایگزین کنند، اما از نظر راهبردی برای کاهش وابستگی بخشی از صادرات نفت عربستان و امارات به تنگه هرمز اهمیت دارند.

بنابراین، مسئله ایران فقط کنترل یا محدودسازی تردد در تنگه هرمز نیست؛ مسئله جلوگیری از خنثی‌سازی اهرم ژئوپلیتیک کشور از طریق ایجاد مسیرهای جایگزین و بازگرداندن یک‌طرفه جریان انرژی منطقه به وضعیت عادی است. اگر ایران در شرایطی با محاصره صادرات نفت خود مواجه باشد که نفت عربستان از ینبع و نفت امارات از فجیره به بازارهای جهانی برسد، عملاً با معادله‌ای مواجه خواهد شد که در آن، دیگران از مزایای کاهش تنش و عادی‌سازی صادرات برخوردار می‌شوند، اما ایران همچنان هزینه اصلی تقابل را می‌پردازد.

پذیرش چنین وضعیتی، صرفاً به معنای تحمل یک محدودیت اقتصادی نیست؛ بلکه به معنای واگذاری تدریجی یکی از مهم‌ترین اهرم‌های ژئوپلیتیک ایران در معادلات منطقه‌ای و جهانی است. آمریکا می‌خواهد با تفکیک امنیت انرژی کشورهای منطقه از امنیت اقتصادی ایران، امکان ادامه محاصره را بدون تحمل هزینه‌های گسترده جهانی فراهم کند. اگر این تفکیک تثبیت شود، واشنگتن می‌تواند مدعی شود که بحران انرژی را مهار کرده، امنیت متحدانش را حفظ کرده و هم‌زمان ایران را در وضعیت فشار اقتصادی نگه داشته است.

از این منظر، ایران باید پیش از تثبیت این معادله، موضع خود را به‌روشنی اعلام کند. نمی‌توان از پایان جنگ سخن گفت، اما محاصره دریایی و اقتصادی ایران را ادامه داد. نمی‌توان امنیت صادرات نفت کشورهای منطقه را تضمین کرد، اما صادرات نفت ایران را مسدود ساخت و انتظار داشت که تهران این وضعیت را به‌عنوان یک نظم عادی بپذیرد. عادی‌سازی جریان انرژی در منطقه نمی‌تواند به معنای عادی‌سازی محرومیت اقتصادی ایران باشد.

این موضع باید خطوط قرمز ایران را درباره استفاده از مسیرهای جایگزین صادرات نفت نیز روشن کند. ینبع و فجیره نباید در محاسبات آمریکا و کشورهای منطقه به ابزارهایی برای بی‌اثر کردن اهرم ایران و تضمین استمرار محاصره تبدیل شوند.

پیام تهران باید این باشد که هرگونه تلاش برای عادی‌سازی یک‌طرفه صادرات انرژی، در حالی که محاصره ایران برقرار است، با پیامدهای مقابله جویانه ایران همراه خواهد شد و نمی‌تواند از معادلات امنیتی منطقه جدا تلقی شود. این پیام، در عین حال باید به کشورهای منطقه تفهیم کند که امنیت پایدار خلیج فارس و دریای عمان، با حذف یک کشور بزرگ منطقه از معادلات اقتصادی و امنیتی امکان‌پذیر نیست. کشورهای عربی نمی‌توانند از یک سو خواهان ثبات، امنیت سرمایه‌گذاری و استمرار صادرات انرژی باشند و از سوی دیگر، در سازوکاری مشارکت کنند که هدف آن محروم‌سازی ایران از حقوق اقتصادی و تجاری‌اش است. امنیت منطقه‌ای باید به‌هم‌پیوسته و متقابل باشد؛ نه آنکه برای برخی کشورها تضمین شود و برای کشور دیگر به ابزار فشار تبدیل شود.

در کنار این موضع منطقه‌ای، ایران باید از تبدیل محاصره به یک جنگ فرسایشی کم‌هزینه برای آمریکا با مجموعه ابزارهای در اختیار جلوگیری کند. این مسئله مستلزم تقویت ظرفیت‌های اقتصادی داخلی، کاهش آسیب‌پذیری مسیرهای تجاری، تنوع‌بخشی به سازوکارهای فروش و انتقال درآمدهای نفتی، مدیریت منابع ارزی و حفظ انسجام اجتماعی است. در جنگ فرسایشی، زمان به‌خودی‌خود به سود هیچ طرفی نیست؛ طرفی برنده خواهد بود که بتواند هزینه استمرار تقابل را برای طرف مقابل افزایش دهد و هم‌زمان هزینه‌های داخلی خود را مدیریت کند.

از همین رو، نتیجه انتخابات آمریکا را نباید به‌معنای پایان تهدید یا عقب‌نشینی قطعی ترامپ تلقی کرد. این نتیجه بیش از هر چیز، ساختار هزینه و فایده تصمیم‌های او را تغییر داده است. ترامپ ممکن است برای فرار از تبعات سیاسی جنگ به سمت توافق حرکت کند، ممکن است برای نمایش قدرت و جبران شکست انتخاباتی به تشدید نظامی روی آورد یا ممکن است راهبردی ترکیبی را در پیش بگیرد که در آن، محاصره اقتصادی ابزار اصلی و تهدید نظامی پشتوانه آن باشد. آنچه در هر سه حالت اهمیت دارد، جلوگیری از تحمیل نتیجه‌ای است که در آن، آمریکا بدون دستیابی به پیروزی نظامی، از طریق فشار اقتصادی و بازآرایی نظم انرژی به همان اهداف دست پیدا کند. اگر جنگ برای آمریکا و متحدانش پایان یافته، نمی‌توان آن را برای ایران در قالب محاصره ادامه داد؛ و اگر محاصره ایران ادامه دارد، نمی‌توان انتظار داشت که پیامدهای آن صرفاً به اقتصاد ایران محدود بماند.

 

منبع:
نورنیوزش