پنج روزی که در تقویم رسمی جایی ندارند، اما در حافظه تاریخی کاشان و نطنز هنوز زندهاند؛ «پنجه» یا «خمسه مسترقه» آیینی کهن برگرفته از گاهشمار باستانی ایران که در برخی مناطق نه در پایان سال، بلکه میان بهمن و اسفند محاسبه میشده و با رسوم، آیینها و روایتهای محلی همراه بوده است.
تاریخ انتشار :شنبه ۲ اسفند ۱۴۰۴ ساعت ۱۲:۵۹
این جشن همچنان در میان زرتشتیان رواج دارد.وی با اشاره به سنت محلی منطقه افزود: در برخی نواحی از جمله ابیانه، آغاز رسمی اسفند چندان ملاک قرار نمیگرفت و در گاهشمار محلی، پنج روز پایانی بهمن را «پنجه اسفند» یا «خمسه مسترقه» مینامیدند.
برخلاف بسیاری از مناطق که این پنج روز را در پایان سال محاسبه میکردند، در ابیانه پنجه میان بهمن و اسفند قرار میگرفت و پس از آن، اول اسفند آغاز میشد؛ روزی که حدود ۳۰ روز تا نوروز فاصله داشت. در این روز رسم «پلو شب اسفند» برپا بود و کودکان مکتب نیز برای معلم خود آجیل اسفندی میبردند. با این حال، در مکاتبات رسمی همان تقویم متداول زمان رعایت میشد.
طان و روستاهای اطراف گردآوری شود تا در کتاب گاهشماری مورد استفاده قرار گیرد. صالح نیز با همکاری رئیس فرهنگ کاشان، یادداشتهایی از گفتههای اهالی مناطق مختلف تهیه و برای تقیزاده ارسال کرد. این یادداشتها بعدها توسط ایرج افشار با عنوان «تقویم و پنجه کاشان» در جلد هجدهم کتاب «فرهنگ ایران زمین» منتشر شد.
بر پایه این روایتها، شماری از مطلعان محلی درباره زمان و شیوه محاسبه پنجه توضیح دادهاند. از جمله میرزا علی امیری گفته است ماهها ۳۰ روزه محاسبه میشد و پس از پایان بهمن، پنجه آغاز میگردید که آن را «پنجه اسفند» میخواندند و این شیوه در آبادیهای حوزه برزرود رایج بوده است.
غلامرضا امینی نیز با اشاره به تداوم برخی آداب کهن در ابیانه، از حفظ رسوم باستانی، پوشش سنتی زنان و وجود آثار تاریخی همچون آتشگاه سخن گفته و تأکید کرده است پنج روز پیش از اسفند، حدود ۲۵ بهمن، به عنوان خمسه مسترقه شناخته میشده و در بسیاری از روستاهای منطقه، پنجه را ۳۵ روز مانده به نوروز محاسبه میکردهاند.این پژوهشگر تاریخ ابیانه افزود: حسین مسرور نیز این رسم را در روستاهای متعدد تابع نطنز رایج دانسته و هدایتالله افصحی نطنزی با لحنی طنزآمیز نقل کرده است که در برخی نقاط، پنجه در پایان سال قرار میگرفته و حتی گفته میشده در این چند روز به چوپانان و شبانان حقوقی تعلق نمیگرفته است.
ارشدی ابیانه تصریح کرد: این شیوه محاسبه در کاشان و نطنز عمومیت داشته، با این تفاوت که در اغلب نواحی کاشان پنج روز یادشده پس از سیام اسفند و در پایان سال افزوده میشده، اما در برخی نواحی نطنز این پنج روز در پایان بهمن قرار میگرفته است؛ چنانکه در ابیانه، پنجه میان بهمن و اسفند محاسبه میشده و پس از آن اسفند آغاز میشده است.
در روایتهای دیگری از مسئولان و معتمدان محلی نیز آمده است که سیدعباس هدایت پنجه را پنج روز پایانی سال دانسته که میان کشاورزان با حساب جلالی رایج بوده است. مهدی پورسیدی، مدیر دبستان فین، نیز گفته زارعان ماهها را سیروزه حساب میکردند و در پایان اسفند پنج روز اضافی را به عنوان پنجه در نظر میگرفتند.
سیدحسین طباطبایی نیز با اشاره به رواج دیرینه خمسه در پایان سال، از تغییر تدریجی به سمت تقویم رسمی خبر داده است.در کنار این محاسبات، آیینهایی نیز برای پنجه نقل شده است؛ از حضور مردم بر مزار اموات در روز نخست پنجه و برگزاری مراسم یادبود با روضه، چای و گلاب، تا حرکت مطربان با لباسهای خاص در بازار کاشان و خواندن تصنیفهایی به مناسبت پنجه و دریافت جشنانه از کسبه؛ رسمی که «قندیاری» نام داشته است. همچنین نقل شده در ایام پنجه، آب باران جمعشده در ظرفی مسی را با شکر میآمیختند و به عنوان تبرک به دیدارکنندگان میدادند.
http://hadidnews.com/vdca6uny.49nyw15kk4.html
hadidnews.com/vdca6uny.49nyw15kk4.html
منبع : خبرگزاری فارس
