حدیدنیوز؛ حسین شاملو: آیت الله العظمی وحید خراسانی (قدس سره) ، شخصیتی بود که عمر خود را در پیوند میان اجتهاد، پژوهش، تربیت نسلهای علمی و ترویج معارف اهلبیت(ع) سپری کرد و میراثی بر جای گذاشت که ارزیابی ابعاد آن به سالها زمان نیاز دارد.
مرجعیتی که بر ستون تحقیق استوار شد
برای شناخت جایگاه علمی آیتالله وحید خراسانی باید از نقطهای فراتر از عنوان مرجعیت آغاز کرد: روش علمی و اجتهادی ایشان. اهمیت یک فقیه تنها به میزان دانش انباشته، شمار شاگردان یا جایگاه اجتماعی او نیست؛ بلکه به سهمی بستگی دارد که در استمرار، تعمیق و پیشبرد سنت علمی حوزه ایفا میکند. از این منظر، آیتالله وحید خراسانی را باید از چهرههایی دانست که بخش مهمی از اعتبار علمی خود را از دقت در مبانی، واکاوی آرای پیشینیان و پرهیز از عبور شتابزده از مسائل به دست آوردند.
تأکید آیتالله علیاکبر رشاد بر جایگاه ممتاز ایشان در دانش اصول، ناظر به همین ویژگی است. به گفته وی، آیتالله وحید خراسانی در امتداد مکتب اصولی محقق اصفهانی حرکت کرد و با تبیین و بسط دیدگاههای این دانشمند، ظرفیتهای تازهای از آن مکتب را در معرض بحث و بررسی قرار داد. پیام رهبر انقلاب نیز بر همین ویژگی انگشت گذاشت و ایشان را یکی از ارکان اصلی تعلیم فقه و اصول در حوزههای علمیه خواند؛ بهویژه آنکه تسلط بر آرای دانشمندان برجسته نجف و توجه عمیق به میراث علمی آنان، با بیان منظم و استوار ایشان همراه بود.
اما شاید مهمتر از محتوای درسهای آن مرجع فقید، روشی بود که در آن درسها دنبال میشد؛ روشی که در آن درس خارج، محل تکرار و بازگویی اقوال نبود، بلکه عرصه مواجهه انتقادی با نظریات، سنجش ادله و رسیدن به نظر علمی مستقل محسوب میشد.
درس خارج؛ از انتقال دانش تا تولید علم
یکی از مهمترین نکاتی که در سخنان آیتالله رشاد درباره شخصیت علمی آیتالله وحید خراسانی برجسته شده، تفاوت میان آموزش و پژوهش در سطوح عالی حوزوی است. در نگاه آموزشی، استاد عمدتاً آرای بزرگان را نقل و تبیین میکند؛ اما در نگاه پژوهشی، مسئله از نو بررسی میشود، مبانی مورد سنجش قرار میگیرد و حتی امکان نقد دیدگاههای مشهور و ارائه نظریهای متفاوت فراهم میآید.
هجده سال استمرار دوره اصول آیتالله وحید خراسانی را نیز باید در همین چارچوب فهم کرد. اهمیت این مدت، صرفاً در طولانی بودن یک دوره درسی نیست؛ بلکه در فرصتی است که برای واکاوی عمیق مسائل و تربیت ذهن اجتهادی فراهم میآورد. آیتالله رشاد بهدرستی یادآور شده است که هدف از حضور در درس خارج، پایان رساندن چند دوره کتاب و درس نیست؛ بلکه کسب توانایی تحقیق، نقد و تولید علم است.
این نگاه، یک پیام مهم برای حوزههای علمیه امروز دارد: پویایی علمی با تکثیر کلاسها و افزایش ساعات تدریس به دست نمیآید؛ بلکه به تربیت پژوهشگرانی نیاز دارد که در عین احترام به میراث بزرگان، اسیر نامها و آرای تثبیتشده نشوند. حفظ حرمت عالمان گذشته با تعطیل کردن نقد علمی تفاوت دارد. اتفاقاً سنت اجتهاد شیعه زمانی زنده میماند که نسل جدید بتواند با تکیه بر مبانی علمی، پرسشهای تازه طرح کند و پاسخهای مستدل ارائه دهد.
شاگردپروری؛ سرمایه ماندگار حوزه
هیچ مکتب علمی صرفاً با تألیف کتاب یا برگزاری درس ماندگار نمیشود؛ آنچه به یک سنت علمی استمرار میبخشد، انسانهایی هستند که آن روش را فرا میگیرند و به نسل بعد منتقل میکنند. از این جهت، تربیت شاگردان برجسته را باید یکی از مهمترین ابعاد کارنامه آیتالله وحید خراسانی دانست.
مسیر علمی ایشان از مشهد آغاز شد، در نجف با بهرهگیری از محضر استادانی چون آیتالله خویی عمق یافت و پس از بازگشت به ایران و استقرار در قم، به چند دهه تدریس خارج فقه و اصول انجامید. این سیر علمی، پیوند میان سنتهای علمی حوزههای مشهد، نجف و قم را در شخصیت ایشان متبلور ساخت. گزارشهای منتشرشده درباره زندگی علمی ایشان نیز از آثاری در فقه و اصول، از جمله حاشیه بر عروهالوثقی و مکاسب محرمه، حکایت دارد.
به روایت آیتالله رشاد، شمار قابل توجهی از فضلا و استادان حوزه، خود را وامدار درسهای این مرجع فقید میدانند. بنابراین، میراث ایشان را نباید فقط در آثار مکتوب یا خاطرات شاگردان جستوجو کرد؛ بخش مهمی از این میراث در شیوه استدلال، قدرت مواجهه با مسائل پیچیده و روحیه پژوهشی شاگردانی استمرار خواهد یافت که در محضر ایشان پرورش یافتهاند.
دلدادگی به اهلبیت(ع) و مسئولیت اجتماعی عالم دین
در کنار جایگاه علمی، پیوند عمیق آیتالله وحید خراسانی با اهلبیت(ع) از شاخصترین ابعاد شخصیت ایشان بود. این دلدادگی صرفاً در قالب سخنرانی و بیان فضائل خلاصه نمیشد؛ بلکه در اهتمام مستمر به احیای شعائر دینی و توجه ویژه به جایگاه حضرت فاطمه زهرا(س) جلوه داشت.
روایت حضور ایشان در مسجد اعظم قم و روضهخوانی به درخواست شهید نواب صفوی، نمونهای معنادار از پیوند میان باور دینی و حضور اجتماعی است. بنا بر روایتی که پس از ارتحال ایشان منتشر شد، نواب صفوی پس از سخنرانی علیه رژیم پهلوی از ایشان خواست روضه حضرت زهرا(س) بخواند؛ در شرایطی که برگزاری چنین مجلسی با مخاطراتی همراه بود. این خاطره، تصویری از حضور ایشان در فضای مبارزاتی پیش از انقلاب ارائه میکند.
در ارزیابی نسبت ایشان با انقلاب اسلامی نیز باید میان همراهی معنوی با اصل انقلاب و مواضع مستقل یک مرجع دینی در قبال عملکردهای سیاسی تمایز قائل شد. آیتالله رشاد از حمایتها و دعاهای ایشان برای انقلاب و رهبری سخن گفته است؛ در عین حال، گزارشهای تاریخی از برخی انتقادهای ایشان به عملکرد مسئولان و تأکید بر استقلال مرجعیت حکایت دارد. این دو وجه را میتوان در چارچوب جایگاه مستقل مرجعیت و مسئولیت دینی آن در قبال جامعه فهم کرد.
اکنون با ارتحال این فقیه برجسته، پرسش اصلی تنها چگونگی پر شدن جای خالی یک مرجع بزرگ نیست؛ مسئله مهمتر، استمرار روش علمی و تربیتی اوست. حوزههای علمیه برای حفظ این میراث باید همان اندازه که به انتقال دانش میاندیشند، به پرورش قدرت اجتهاد، شجاعت نقد علمی و تعهد به معارف اهلبیت(ع) نیز توجه کنند.
آیتالله وحید خراسانی از میان ما رفت، اما ارزش واقعی میراث او در میزان تأثیری آشکار خواهد شد که بر آینده فقاهت، پژوهش و تربیت عالمان برجای میگذارد. مرجعیت با رحلت یک فقیه پایان نمییابد؛ آنچه باید زنده بماند، مکتب علمی و معنوی اوست.