حدیدنیوز: گفت‌وگوی اخیر محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی کشورمان، با شبکه المیادین، ابعاد مختلفی از راهبرد سیاسی، نظامی و دیپلماتیک جمهوری اسلامی ایران را آشکار کرد؛ اما در میان موضوعات مطرح‌شده، تأکید او بر احتمال هدف قرار گرفتن پایگاه‌های دوردست آمریکا، به‌ویژه در اروپا، از اهمیت راهبردی ویژه‌ای برخوردار است.
رضایی در این گفت‌وگو تصریح کرد که در صورت تکرار حمله نظامی آمریکا، ایران دیگر به هدف قرار دادن پایگاه‌های نزدیک این کشور در منطقه اکتفا نخواهد کرد و تأسیسات نظامی دوردست، جزایری که واشنگتن تصور می‌کند در برد موشکی ایران قرار ندارند و حتی برخی پایگاه‌های آمریکایی در کشورهای اروپایی نیز می‌توانند هدف قرار گیرند.
او در توضیح این رویکرد گفت: اگر هواپیماهای آمریکایی از یک پایگاه نظامی دوردست برخیزند و برای بمباران ایران وارد عملیات شوند، همان پایگاه نیز هدف قرار خواهد گرفت.
اهمیت این اظهارات در تغییر معیاری است که تهران برای تعریف اهداف احتمالی خود مطرح می‌کند. بر اساس این موضع، صرفاً موقعیت جغرافیایی یک پایگاه تعیین‌کننده نیست، بلکه نقشی که آن تأسیسات در پشتیبانی یا اجرای عملیات نظامی علیه ایران ایفا می‌کند نیز اهمیت دارد. به بیان دیگر، هر نقطه‌ای که به مبدأ تجاوز تبدیل شود، ممکن است در محاسبات دفاعی ایران قرار گیرد.
پایان تصور امنیت در فاصله جغرافیایی
ایالات متحده طی دهه‌های گذشته شبکه گسترده‌ای از پایگاه‌های نظامی، فرودگاه‌های عملیاتی، مراکز پشتیبانی، سامانه‌های شناسایی و تأسیسات لجستیکی را در مناطق مختلف جهان ایجاد کرده است. این شبکه به واشنگتن امکان می‌دهد نیروهای خود را در جغرافیای گسترده‌ای مستقر کند و از فاصله‌های دور، عملیات نظامی را هدایت یا پشتیبانی کند.
یکی از مزیت‌های چنین ساختاری، توزیع نیروها و تجهیزات در نقاط مختلف و کاهش آسیب‌پذیری در برابر حملات متمرکز است. با این حال، راهبرد اعلام‌شده ایران تلاش می‌کند همین مزیت را با چالش مواجه کند؛ زیرا اگر مبدأ عملیات نیز در معرض پاسخ احتمالی قرار گیرد، فاصله جغرافیایی دیگر به‌تنهایی عامل مصونیت نخواهد بود.
در واقع، پیام تهران این است که آمریکا نمی‌تواند بدون در نظر گرفتن پیامدهای احتمالی برای شبکه نظامی خود، از پایگاه‌های دوردست برای حمله به ایران استفاده کند.
البته باید میان اعلام یک موضع راهبردی و اثبات توان عملیاتی برای هدف قرار دادن تمامی تأسیسات مورد اشاره تفاوت قائل شد. اجرای چنین تهدیدی به برد و دقت تسلیحات، توان شناسایی و اطلاعاتی، عبور از سامانه‌های دفاعی و ارزیابی دقیق شرایط نظامی وابسته است. با این حال، طرح این احتمال از سوی دبیر شورای عالی امنیت ملی، به‌خودی‌خود حامل پیامی درباره تغییر دامنه محاسبات دفاعی ایران است.
تغییر محدودیت‌های پاسخ؛ از جنگ دوازده‌روزه تا رویارویی‌های بعدی
رضایی برای توضیح این تغییر رویکرد، به تفاوت سیاست ایران در مراحل مختلف جنگ اشاره می‌کند. به گفته او، در جنگ دوازده‌روزه، تهران محدودیت‌هایی برای پاسخ نظامی خود در نظر گرفته بود و حملاتش را به اهدافی در سرزمین‌های اشغالی محدود کرد و پایگاه‌های آمریکا در کشورهای منطقه را هدف قرار نداد.
اما به روایت او، در جریان جنگ چهل‌روزه و پس از گسترش حملات، شهادت رهبر انقلاب و هدف قرار گرفتن شهروندان ایرانی، این محدودیت‌ها کنار گذاشته شد.
اکنون نیز رضایی از احتمال برداشته شدن محدودیت‌های بیشتر در صورت تکرار تجاوز سخن می‌گوید؛ موضوعی که نشان می‌دهد تهران می‌خواهد طرف مقابل را با این واقعیت مواجه کند که تکرار یک عملیات نظامی، الزاماً به تکرار الگوی پاسخ قبلی منجر نخواهد شد.
در همین چارچوب، مواضع مطرح‌شده از سوی برخی فرماندهان نیروهای مسلح نیز قابل توجه است. کیومرث حیدری، جانشین رئیس ستاد کل نیروهای مسلح، از قرار گرفتن پایگاه‌ها و منافع آمریکا در خارج از منطقه در محاسبات توان موشکی و پهپادی ایران سخن گفته است. هم‌زمان، رضایی در پیامی جداگانه تأکید کرده است که پایگاه‌های نظامی دخیل در تجاوز، از غرب آسیا تا اروپا، می‌توانند اهداف پاسخ ایران باشند.
هم‌زمانی این مواضع، نشان‌دهنده برجسته شدن موضوع گسترش جغرافیای پاسخ در ادبیات دفاعی و امنیتی کشور است.
هدف راهبردی؛ افزایش هزینه تصمیم به جنگ
نکته کلیدی در تحلیل سخنان رضایی، ارتباط مستقیم میان تهدید نظامی و مفهوم بازدارندگی است. او در بخش دیگری از گفت‌وگو تأکید می‌کند که ایران نمی‌خواهد آمریکا بدون پرداخت هزینه تجاوز، منطقه را ترک کند و چنین تصوری در نظام بین‌الملل شکل بگیرد که حمله به ایران، حتی در صورت ناکامی، پیامد قابل توجهی نخواهد داشت.
از نگاه او، باید هزینه‌ای به متجاوز تحمیل شود که تصمیم به تکرار حمله را دشوار کند.
این همان منطق بازدارندگی است؛ یعنی طرف مقابل پیش از ورود به جنگ، نه‌تنها توان دفاعی کشور هدف، بلکه دامنه و هزینه پاسخ احتمالی را نیز محاسبه کند. گسترش جغرافیای اهداف احتمالی، در این چارچوب می‌تواند محاسبات نظامی آمریکا را پیچیده‌تر کند و ضرورت بازنگری در حفاظت از پایگاه‌ها و مسیرهای پشتیبانی را افزایش دهد.
با این حال، کارآمدی چنین رویکردی به اعتبار عملیاتی تهدید، تناسب پاسخ و توان مدیریت پیامدهای احتمالی آن بستگی دارد. گسترش دامنه درگیری بدون محاسبه دقیق می‌تواند کشورهای بیشتری را وارد بحران کند و خطر رویارویی زنجیره‌ای را افزایش دهد.
تنگه هرمز و دیپلماسی؛ دو ضلع دیگر معادله
رضایی در کنار تشریح ابعاد نظامی بازدارندگی، از هفت شرط ایران برای طرف آمریکایی نیز سخن گفته و تأکید کرده است که تا زمان دریافت پاسخ روشن و اجرای این شروط، تنگه هرمز به وضعیت موردنظر واشنگتن باز نخواهد گشت.
او همچنین اعلام کرده است که در حال حاضر مذاکره مستقیمی میان تهران و واشنگتن جریان ندارد و ایران منتظر پاسخ صریح آمریکا به مطالبات خود است.
این موضع نشان می‌دهد که از نگاه تهران، قدرت نظامی، موقعیت ژئوپلیتیکی تنگه هرمز و دیپلماسی، اجزای جداگانه‌ای از سیاست خارجی و امنیتی کشور نیستند، بلکه در یک چارچوب مشترک برای تأمین امنیت و دستیابی به حقوق ایران قرار دارند.
پیام به اروپا و پیشنهاد نظم امنیتی منطقه‌ای
بخش دیگری از اظهارات سرلشکر رضایی به کشورهای میزبان پایگاه‌های آمریکایی اختصاص دارد. او از این کشورها خواسته است اجازه ندهند خاکشان برای حمله نظامی به ایران مورد استفاده قرار گیرد.
این هشدار در کنار پیشنهاد تشکیل اتحادیه‌ای متشکل از هشت کشور ساحلی خلیج فارس، شامل ایران، عراق، عربستان سعودی، امارات، قطر، بحرین، کویت و عمان، معنای مهمی پیدا می‌کند.
رضایی تأکید دارد که امنیت پایدار منطقه باید به دست کشورهای خود منطقه تأمین شود و ایران برای همکاری اقتصادی و امنیتی با همسایگان آمادگی دارد.
او همچنین در تشریح سفر خود به روسیه و دیدار با ولادیمیر پوتین، از حمایت مسکو و پکن از ایده مشارکت کشورهای منطقه در تأمین امنیت غرب آسیا سخن گفت.
این رویکرد در واقع دو پیام مکمل دارد: نخست اینکه مشارکت در تجاوز علیه ایران می‌تواند پیامدهای امنیتی داشته باشد و دوم اینکه تهران همچنان مسیر همکاری با کشورهای همسایه و شکل‌گیری ترتیبات امنیتی مستقل منطقه‌ای را باز می‌داند.
در مجموع، آنچه از اظهارات محسن رضایی برداشت می‌شود، تلاش برای تغییر محاسبات امنیتی آمریکا از طریق گسترش دامنه جغرافیایی بازدارندگی است. تهران می‌خواهد این پیام را منتقل کند که در صورت تکرار تجاوز، میدان رویارویی الزاماً به مرزهای ایران و پایگاه‌های نزدیک آمریکا محدود نخواهد ماند.
به بیان روشن‌تر، هدف این راهبرد آن است که واشنگتن پیش از هر تصمیم نظامی، نه‌فقط هزینه حمله به ایران، بلکه هزینه استفاده از تمام شبکه نظامی و پشتیبانی خود در نقاط مختلف جهان را نیز در محاسباتش وارد کند.
در چنین شرایطی، فاصله جغرافیایی دیگر تضمین‌کننده امنیت نخواهد بود و هرگونه تصمیم برای ورود به جنگ، با مجموعه‌ای گسترده‌تر از پیامدهای احتمالی روبه‌رو خواهد شد.
دریافت صفحه با کد QR