انجمن اولیا و مربیان قرار است حلقه اتصال خانه و مدرسه باشد، اما پرسش اینجاست که این ارتباط تا چه اندازه از جمع‌آوری کمک‌های مالی فراتر رفته و به مشارکت واقعی والدین در تصمیم‌گیری‌های آموزشی و تربیتی رسیده است؟

وقتی صحبت از مشارکت خانواده‌ها در مدرسه به میان می‌آید، ذهن بسیاری از والدین پیش از هر چیز به پرداخت هزینه‌ها، تأمین وسایل مورد نیاز مدرسه یا کمک برای رفع کمبودهای آموزشی می‌رود؛ حال آنکه مشارکت خانواده در تعلیم‌وتربیت، بسیار فراتر از تأمین منابع مالی است. انجمن اولیا و مربیان قرار است حلقه اتصال خانه و مدرسه باشد، اما پرسش اینجاست که این ارتباط تا چه اندازه از جمع‌آوری کمک‌های مالی فراتر رفته و به مشارکت واقعی والدین در تصمیم‌گیری‌های آموزشی و تربیتی رسیده است؟

وقتی مشارکت با پرداخت پول معنا می‌شود
برای خانواده‌ای که فرزندش را راهی مدرسه می‌کند، ارتباط با مدرسه معمولاً از ثبت‌نام، دریافت برنامه درسی، پیگیری وضعیت تحصیلی و شرکت در جلسات اولیا آغاز می‌شود. در کنار این ارتباط، موضوع هزینه‌ها و نیازهای مدرسه نیز بارها مطرح می‌شود؛ از تهیه تجهیزات و امکانات گرفته تا مشارکت در برنامه‌های مختلف.در چنین شرایطی، طبیعی است که بخشی از والدین، حضور در انجمن اولیا و مربیان را نیز در همین چارچوب تعریف کنند؛ یعنی فرصتی برای کمک به مدرسه و همراهی با مدیر در تأمین نیازهای آن. این برداشت زمانی تقویت می‌شود که ارتباط خانواده با انجمن بیشتر به زمان برگزاری جلسات، درخواست کمک یا امضای صورت‌جلسه محدود بماند و فرصتی برای مشارکت مؤثر در مسائل آموزشی و تربیتی فراهم نشود.

خانواده فقط تأمین‌کننده نیازهای مدرسه نیست
در آیین گرامی‌داشت هفته پیوند اولیا و مربیان، علیرضا کاظمی، وزیر آموزش‌وپرورش، بر جایگاه محوری خانواده در تربیت تأکید کرد و گفت تربیت در خانواده شکل می‌گیرد و مدرسه و معلم نیز در کنار خانواده در این فرایند نقش دارند.وی همچنین با اشاره به ضرورت تغییر نگاه خانواده به مدرسه و مدرسه به اولیا، بر ارتقای توانمندی‌ها و مهارت‌های خانواده‌ها تأکید کرد. به گفته وزیر آموزش‌وپرورش، این وزارتخانه با حدود ۱۶ میلیون و ۵۰۰ هزار دانش‌آموز و یک میلیون همکار، با حدود ۳۰ میلیون نفر از اولیای دانش‌آموزان ارتباط دارد؛ ظرفیتی که می‌تواند در انتقال پیام‌های تربیتی و اجرای برنامه‌های آموزشی به کار گرفته شود.

این سخنان، ظرفیت بزرگی را پیش روی نظام آموزشی قرار می‌دهد؛ ظرفیتی که ارزش آن فقط در کمک‌های مالی یا مشارکت در ساخت مدارس خلاصه نمی‌شود. خانواده‌ها از نزدیک با رفتار، نگرانی‌ها و علایق فرزندانشان آشنا هستند و می‌توانند اطلاعات ارزشمندی درباره وضعیت روحی، روابط اجتماعی و نیازهای تربیتی دانش‌آموزان در اختیار مدرسه قرار دهند.البته استفاده از این ظرفیت، به معنای واگذاری مسئولیت‌های مدرسه به والدین نیست. نقش خانواده و مدرسه مکمل یکدیگر است؛ مدرسه مسئولیت آموزش و تربیت رسمی را بر عهده دارد و خانواده نیز با شناختی که از فرزند خود دارد، می‌تواند در شناسایی مسائل و همراهی با برنامه‌های تربیتی نقش مؤثری ایفا کند. ضمن اینکه تربیت قبل از همه این حرف‌ها از خانه آغاز شده است.

از جلسه‌های انجمن تا مشارکت واقعی در تربیت
یکی از پرسش‌های مهم درباره عملکرد انجمن اولیا و مربیان این است که جلسات آن تا چه اندازه به گفت‌وگو درباره مسائل واقعی دانش‌آموزان اختصاص دارد.اگر دستور کار انجمن عمدتاً به نیازهای اجرایی مدرسه، تأمین هزینه‌ها و گزارش فعالیت‌ها محدود شود، فرصت پرداختن به موضوعاتی مانند افت تحصیلی، اضطراب دانش‌آموزان، تعارض‌های خانوادگی، استفاده از فضای مجازی، مهارت‌های ارتباطی و مشکلات رفتاری کاهش می‌یابد.

در مقابل، انجمنی که امکان گفت‌وگوی مستمر میان والدین، معلمان و مدیر مدرسه را فراهم می‌کند، می‌تواند مسائل را پیش از پیچیده شدن شناسایی کند و برای آنها راهکارهای مشترک بیابد. در چنین الگویی، والدین نه صرفاً شنونده گزارش‌های مدرسه هستند و نه فقط هنگام نیاز مالی فراخوانده می‌شوند؛ بلکه در چارچوب مسئولیت‌ها و اختیارات خود، در شناخت مسائل و پیگیری راه‌حل‌ها مشارکت می‌کنند.این تغییر البته با برگزاری چند جلسه یا تشکیل انجمن روی کاغذ اتفاق نمی‌افتد. خانواده باید بداند نظرش شنیده می‌شود، پیشنهادهایش بررسی می‌شود و نتیجه مشارکتش را می‌تواند در برنامه‌های مدرسه ببیند. از سوی دیگر، مدیران و معلمان نیز باید فرصت و سازوکار لازم برای استفاده از تجربه و توانمندی والدین را در اختیار داشته باشند.

تربیت در دنیای امروز به همکاری بیشتری نیاز دارد
تغییر شرایط زندگی و گسترش فضای مجازی، مسئولیت تربیتی خانواده و مدرسه را پیچیده‌تر کرده است. علیرضا کاظمی در سخنان خود در هفته پیوند اولیا و مربیان نیز یادآور شد که فضای مجازی در کنار خانواده، مدرسه و جامعه به یکی از فضاهای مؤثر در تربیت و شکل‌گیری شخصیت دانش‌آموزان تبدیل شده است.در چنین شرایطی، خانواده‌ها برای همراهی مؤثر با فرزندان خود به آگاهی و مهارت بیشتری نیاز دارند؛ از شناخت شیوه‌های گفت‌وگو با نوجوانان گرفته تا آشنایی با آسیب‌های اجتماعی، مدیریت استفاده از ابزارهای دیجیتال و تشخیص نشانه‌های مشکلات روانی.

وزیر آموزش‌وپرورش با اشاره به مواجهه دانش‌آموزان با اضطراب، استرس، پرخاشگری، افسردگی و آسیب‌های اجتماعی، خانواده را نخستین نهاد مؤثر در حمایت از سلامت روان فرزندان دانست. او همچنین از فعالیت بیش از ۳۵۰ مرکز مشاوره در مجموعه انجمن اولیا و مربیان و حضور بیش از پنج هزار مدرس آموزش خانواده در کشور خبر داد.این ظرفیت‌ها زمانی می‌توانند به نیازهای خانواده‌ها پاسخ دهند که ارتباط با آنها برای والدین قابل دسترس باشد و برنامه‌های آموزشی بر اساس مسائل واقعی خانواده‌ها شکل بگیرد. در این صورت، انجمن اولیا و مربیان می‌تواند از یک ساختار اداری برای برگزاری جلسات به بستری برای یادگیری، مشورت و همکاری تربیتی تبدیل شود.

از توصیه به خانواده تا فراهم کردن زمینه مشارکت
حجت‌الاسلام‌والمسلمین محسن قرائتی رئیس ستاد اقامه نماز کشور نیز بر نقش خانواده در تربیت اخلاقی، معنوی و اجتماعی فرزندان تأکید کرد. او تربیت را نیازمند صرف زمان، حوصله و پیگیری مستمر دانست و بر ضرورت همراهی آموزش علمی با مهارت‌آموزی و تقویت ارتباط فرزندان با قرآن، مسجد و آموزه‌های اسلامی تأکید داشت.عاطفه سادات مدبرنژاد، مدیرکل انجمن اولیا و مربیان وزارت آموزش‌وپرورش هم انجمن‌ها را بستری برای گفت‌وگو، شناسایی مسائل و تبدیل ظرفیت‌های والدین به فرصتی برای پیشبرد اهداف تربیتی معرفی کرد. او همچنین از افتتاح مدارسی با مشارکت مردم، خانواده‌ها و اعضای انجمن‌های اولیا و مربیان خبر داد.

این سخنان، دو وجه مهم مشارکت خانواده‌ها را نشان می‌دهد: نخست، همراهی والدین در تربیت فرزندان و دوم، مشارکت آنها در پیشبرد امور مدرسه. با این حال، مشارکت در مدرسه‌سازی یا تأمین تجهیزات، هرچند ارزشمند است، نباید تنها شکل حضور خانواده‌ها تلقی شود.اگر هدف، تقویت پیوند خانه و مدرسه است، باید برای مشارکت فکری، آموزشی و تربیتی نیز به اندازه مشارکت مالی فرصت ایجاد شود. والدینی که امکان حضور در جلسات را ندارند، خانواده‌هایی که تخصص یا منابع مالی محدودی دارند و افرادی که می‌توانند در آموزش مهارت‌های زندگی یا حل مسائل دانش‌آموزان کمک کنند، همگی باید امکان مشارکت متناسب با توانایی خود را داشته باشند.

انجمن اولیا و مربیان چگونه می‌تواند از نگاه مالی فاصله بگیرد؟
تغییر نگاه به مشارکت خانواده‌ها، پیش از هر چیز به روشن شدن نقش انجمن‌ها و شیوه فعالیت آنها نیاز دارد. چند اقدام می‌تواند این مسیر را عملی‌تر کند:
- تنوع بخشیدن به دستور کار جلسات: در کنار مسائل اجرایی و مالی، موضوعات آموزشی، تربیتی، سلامت روان و نیازهای دانش‌آموزان نیز در دستور کار قرار گیرد.
- شفافیت در امور مالی: نیازهای مالی مدرسه، شیوه هزینه‌کرد و نتایج کمک‌ها به روشنی برای خانواده‌ها توضیح داده شود تا مشارکت مالی به منبع بی‌اعتمادی یا سوءتفاهم تبدیل نشود
- استفاده از توانایی‌های متنوع والدین: مشارکت فقط به پرداخت پول محدود نماند و فرصت‌هایی برای ارائه تجربه، آموزش مهارت، مشاوره و کمک به برنامه‌های مدرسه فراهم شود.
- گفت‌وگوی مستمر با خانواده‌ها: والدین فقط در زمان برگزاری انتخابات یا بروز مشکل به مدرسه دعوت نشوند و راه‌های ارتباطی مشخصی برای دریافت نظرها و پیشنهادهای آنان وجود داشته باشد.
- پیگیری نتیجه پیشنهادها: خانواده‌ها بدانند مسائل مطرح‌شده در انجمن چه سرانجامی پیدا کرده است. بازخورد روشن می‌تواند اعتماد و انگیزه مشارکت را تقویت کند.
- توجه به شرایط متفاوت خانواده‌ها: شکل مشارکت باید متناسب با زمان، توانایی، تجربه و امکانات والدین باشد تا خانواده‌هایی که امکان کمک مالی ندارند، از مشارکت تربیتی کنار گذاشته نشوند.

مسئله فقط حضور والدین نیست؛ کیفیت مشارکت مهم است
انجمن اولیا و مربیان زمانی می‌تواند به هدف اصلی خود نزدیک شود که حضور خانواده‌ها در مدرسه از یک مناسبت تقویمی یا سازوکار اداری فراتر برود. برگزاری انتخابات، تشکیل جلسات و ثبت صورت‌جلسه‌ها، به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که مشارکت خانواده‌ها در فرایند تعلیم‌وتربیت تقویت شده است؛ مهم این است که این حضور تا چه اندازه در شناخت مسائل دانش‌آموزان، بهبود ارتباط خانه و مدرسه و تصمیم‌گیری‌های تربیتی اثر دارد.در نهایت، کمک مالی خانواده‌ها به مدرسه می‌تواند بخشی از مشارکت باشد، اما نمی‌تواند جایگزین همه ظرفیت‌های آنان شود.

خانواده‌ها علاوه بر منابع مالی، تجربه، شناخت عاطفی از فرزندان، مهارت‌ها و توانایی گفت‌وگو و همراهی دارند؛ ظرفیت‌هایی که اگر به شکل مؤثر به کار گرفته شوند، می‌توانند به ارتقای کیفیت تربیت کمک کنند.چالش اصلی انجمن اولیا و مربیان، صرفاً افزایش شمار اعضا یا برگزاری جلسات بیشتر نیست؛ بلکه ایجاد رابطه‌ای است که در آن والدین احساس کنند برای مدرسه فقط هنگام نیاز به کمک مالی اهمیت ندارند، بلکه شریک واقعی آن در شناخت مسائل و پرورش نسل آینده‌اند.

پایان پیام/