به گزارش حدیدنیوز، پیام رهبر معظم انقلاب به مناسبت هفته دفاع مقدس و دومین سالگرد شهادت سیدحسن نصرالله، حاوی بخش‌های مهمی است که در یکی از بخش‌ها، یک مقایسه تاریخی میان «آن روزها» و «این روزها» یا همان گذشته و امروز ارائه می‌کند.
یکی از این موارد در حوزه قدرت دفاعی است؛ یعنی مانند آنچه محمدرضا شاه پهلوی با عنوان موشک زمین‌به‌زمین می‌خواست، اما آمریکا با فروش آن موافقت نکرد. این موضوع در سند رسمی مجموعه اسناد روابط خارجی آمریکا ثبت شده است؛ یادداشتی به تاریخ ۱۰ دسامبر ۱۹۷۶ که تصریح می‌کند واشنگتن درخواست ایران برای دریافت موشک «لنس» را رد کرده بود.
همان سند از مراجعه ایران به شوروی برای تأمین موشک زمین‌به‌زمین نیز خبر می‌دهد؛ درخواستی که بنا بر گزارش مقام آمریکایی، آن هم با پاسخ منفی مواجه شد. روابط نزدیک شاه با واشنگتن، تضمینی برای دستیابی ایران به این سلاح نبود؛ تصمیم نهایی را فروشنده می‌گرفت.
چند دهه بعد، نام‌های شهاب، قدر، فاتح، سجیل، عماد، ذوالفقار، خرمشهر، خیبرشکن و فتاح، تصویری متفاوت از توان موشکی ایران ارائه کردند. پشت این نام‌ها، زنجیره‌ای از آموزش، انتقال دانش، تولید، آزمایش و ارتقا قرار دارد؛ زنجیره‌ای که توان موشکی را از موجودی یک محموله خریداری‌شده، به ظرفیت صنعتی قابل‌توسعه تبدیل کرد.
آغاز این مسیر به سال‌های جنگ تحمیلی بازمی‌گردد؛ زمانی که حملات موشکی ارتش بعث به شهرهای ایران، دستیابی به ابزار مقابله را به یکی از نیازهای فوری دفاعی کشور تبدیل کرده بود.
سردار طهرانی‌مقدم و آغاز راه؛ تسلط بر موشک پیش از ساخت آن
در سال ۱۳۶۳، پیگیری‌های ایران به آموزش گروهی از نیروها در سوریه و توافق برای دریافت تعداد محدودی موشک اسکادبی از لیبی انجامید.
سردار حسن طهرانی‌مقدم و همراهانش، از توپخانه سپاه وارد مأموریتی شدند که بعدها یکی از پایه‌های قدرت دفاعی کشور را شکل داد.
در ابتدا، تأمین موشک اولویت داشت؛ اما توقف همکاری طرف خارجی نشان داد که استمرار فعالیت یگان، به تسلط نیروهای ایرانی بر تجهیزات وابسته است. نگهداری، آماده‌سازی و شلیک باید با نیروی انسانی داخلی انجام می‌شد تا قطع همکاری خارجی، توان پاسخ‌گویی ایران را متوقف نکند.
سرلشکر محسن رضایی در نامه ۷ بهمن ۱۳۶۵ به امام خمینی(ره)، از اسناد این مقطع است. در این نامه، از راه‌اندازی مجدد سامانه موشکی و آماده‌سازی تجهیزات به دست رزمندگان اسلام گزارش شده است؛ تجربه‌ای که ضرورت استقلال در پشتیبانی و به‌کارگیری تجهیزات را آشکار کرد.
نازعات؛ تجربه ساخت در دل جنگ
هم‌زمان با عملیاتی نگه‌داشتن تجهیزات موجود، ساخت داخلی نیز دنبال شد.
«نازعات» از نمونه‌های اولیه این حرکت بود. امیر سرتیپ بازنشسته محمدحسن نامی در روایت فعالیت‌های طهرانی‌مقدم می‌گوید: «در اواخر جنگ به یک سامانه موشکی و راکت ساخت داخل دست پیدا کردیم به نام راکت نازعات».
نازعات، راکتی غیرهدایت‌شونده بود و با بالستیک‌های هدایت‌شونده نسل‌های بعد تفاوت داشت. اهمیت آن در این سیر، به تجربه ساخت داخلی بازمی‌گردد؛ تجربه‌ای که در کنار تأمین فوری سلاح برای جبهه، امکان کار صنعتی و توسعه محصولات بعدی را فراهم می‌کرد.
شهاب؛ شکل‌گیری ظرفیت تولید و افزایش برد
خانواده «شهاب» یکی از حلقه‌های اصلی گذار به تولید داخلی بود. شهاب۱ و شهاب۲، با بردهای تقریبی ۳۰۰ و ۵۰۰ کیلومتر، بر پایه فناوری خانواده اسکاد شکل گرفتند. همکاری خارجی و انتقال فناوری، در کنار تلاش متخصصان ایرانی برای تولید و پشتیبانی، بخشی از مسیر اولیه بود.
توسعه شهاب۳ در دهه ۱۳۷۰، گام مهم ورود به رده بالستیک‌های میان‌برد محسوب می‌شد که برد نمونه اولیه آن حدود ۱۳۰۰ کیلومتر برآورد شده است. تجربه تولید و ارتقای شهاب، زمینه توسعه محصولات بعدی در شاخه سوخت مایع را فراهم کرد.
خانواده «قدر» در ادامه این مسیر، برد بیشتری فراهم کرد؛ بردی که در بررسی‌های پژوهشی حدود ۲۰۰۰ کیلومتر ذکر شده است. به این ترتیب، توان تولید یک محصول به بستری برای اصلاح و توسعه نسل بعد تبدیل شد.
قیام، عماد و جهاد؛ توسعه طراحی و هدایت
توسعه موشک‌های سوخت مایع، علاوه بر افزایش برد، با تغییر در طراحی ادامه یافت. سردار احمد وحیدی، وزیر دفاع وقت، در مرداد ۱۳۸۹ از آزمایش موفق «قیام۱» خبر داد و نبود بالک را از ویژگی‌های آن برشمرد. قیام بعدها در چند عملیات موشکی ایران به‌کار گرفته شد.
در مهر ۱۳۹۴، آزمایش «عماد» اعلام شد؛ موشکی که در معرفی آن، هدایت و کنترل برجسته بود. سردار حسین دهقان، وزیر دفاع وقت، عماد را «نخستین موشک دوربرد جمهوری اسلامی ایران با قابلیت هدایت و کنترل تا لحظه اصابت به هدف» معرفی کرد.
با معرفی عماد، افزایش دقت در کنار توسعه برد قرار گرفت. صنعت موشکی، علاوه بر رسیدن به مسافت بیشتر، کنترل بهتر سرجنگی و ارتقای دقت اصابت را دنبال می‌کرد.
آیت‌الله خامنه‌ای، رهبر شهید انقلاب اسلامی، در ۲۰ اردیبهشت ۱۳۹۶ بر این مؤلفه تأکید کردند: «بله، ما موشک داریم، موشک دقیق [هم] داریم». ایشان در ادامه، توان اصابت دقیق از فاصله دور را از دستاوردهای کشور برشمردند و بر حفظ و افزایش این توان تأکید کردند.
توسعه شاخه سوخت مایع در سال‌های بعد نیز ادامه یافت. «جهاد» در شهریور ۱۴۰۳ با برد اعلام‌شده ۱۰۰۰ کیلومتر و پرتابگر دوفروندی به نمایش درآمد؛ محصولی که در کنار خود موشک، توسعه تجهیزات پرتاب را نیز نشان داد.
فاتح؛ پایه‌گذاری یک خانواده پرمحصول
در کنار مسیر شهاب، توسعه موشک‌های سوخت جامد نیز پیش رفت. «فاتح۱۱۰» از محصولات شاخص این شاخه بود؛ موشکی زمین‌به‌زمین و هدایت‌شونده که توسعه آن از اواخر دهه ۱۳۷۰ دنبال شد و در آغاز دهه ۱۳۸۰ به آزمایش موفق رسید. این خانواده، پایه‌ای برای توسعه بالستیک‌های کوتاه‌برد دقیق‌تر شد.
در مرداد ۱۳۹۴، «فاتح۳۱۳» با برد اعلام‌شده ۵۰۰ کیلومتر رونمایی شد. در معرفی آن، سبک‌سازی بدنه و استفاده از نسل جدید پیشران سوخت جامد مورد تأکید قرار گرفت؛ نمونه‌ای از ارتقای محصول با استفاده از تجربه نسل‌های پیشین.
«رعد۵۰۰» نیز در بهمن ۱۳۹۸ معرفی شد. در توضیحات این محصول و پیشران آن، استفاده از مواد مرکب و کاهش وزن برجسته بود؛ نشانه‌ای از اینکه پیشرفت، علاوه بر برد و هدایت، در فناوری ساخت سازه و پیشران نیز دنبال می‌شود.
ذوالفقار و دزفول؛ از ۷۰۰ به ۱۰۰۰ کیلومتر
«ذوالفقار» با برد اعلام‌شده ۷۰۰ کیلومتر، از محصولات مهم بالستیک زمین‌به‌زمین سوخت جامد بود. این موشک بعدها در عملیات علیه داعش به‌کار گرفته شد و از مرحله معرفی محصول به سابقه عملیاتی رسید.
در بهمن ۱۳۹۷، «دزفول» با برد اعلام‌شده ۱۰۰۰ کیلومتر در کارخانه زیرزمینی تولید موشک‌های بالستیک نیروی هوافضای سپاه رونمایی شد. امیرعلی حاجی‌زاده، فرمانده وقت این نیرو، در مراسم رونمایی از نزدیکی ابعاد دزفول به ذوالفقار، در کنار افزایش برد آن سخن گفت.
فاتح۳۱۳، ذوالفقار و دزفول، سه محصول مشخص در مسیر افزایش برد از ۵۰۰ به ۷۰۰ و سپس ۱۰۰۰ کیلومتر بودند؛ زنجیره‌ای که استمرار توسعه در شاخه سوخت جامد را نشان می‌دهد.
ذوالفقار بصیر؛ گسترش مأموریت به دریا
تجربه خانواده ذوالفقار در مأموریت ضدشناور نیز به کار گرفته شد. «ذوالفقار بصیر» در مهر ۱۳۹۹ با برد اعلام‌شده ۷۰۰ کیلومتر به نمایش درآمد؛ محصولی که برای هدف‌گیری شناورها معرفی شد.
ذوالفقار زمین‌به‌زمین و ذوالفقار بصیر، دو مأموریت متفاوت را در یک خانواده نمایندگی می‌کنند. توسعه گونه دریایی، نمونه‌ای از استفاده از ظرفیت صنعت بالستیک برای پاسخ به نیاز دفاعی در دریاست؛ حوزه‌ای که نوع هدف و الزامات هدایت آن با حمله به اهداف ثابت زمینی تفاوت دارد.
سجیل؛ برد ۲۰۰۰ کیلومتر با سوخت جامد
آزمایش «سجیل» در آبان ۱۳۸۷، یکی از نقاط شاخص توسعه بالستیک‌های سوخت جامد بود. سردار مصطفی محمدنجار، وزیر دفاع وقت، درباره آن گفت: «این موشک دو مرحله‌ای، دارای دو موتور سوخت جامد مرکب است».
برد اعلام‌شده سجیل حدود ۲۰۰۰ کیلومتر بود. با این محصول، در کنار موشک‌های سوخت مایع خانواده شهاب، مسیر سوخت جامد نیز به رده بالستیک‌های میان‌برد رسید و تنوع فناوری در صنعت موشکی کشور افزایش یافت.
شهید حاج قاسم، خیبرشکن و قاسم بصیر؛ برد، آمادگی و دقت
در مرداد ۱۳۹۹، موشک بالستیک «شهید حاج قاسم» با برد اعلام‌شده ۱۴۰۰ کیلومتر معرفی شد؛ محصولی از وزارت دفاع در شاخه موشک‌های زمین‌به‌زمین سوخت جامد.
در ۲۰ بهمن ۱۴۰۰ نیز نیروی هوافضای سپاه از «خیبرشکن» با برد اعلام‌شده ۱۴۵۰ کیلومتر رونمایی کرد. در معرفی رسمی آن، کاهش وزن، کوتاه‌تر شدن زمان آماده‌سازی و قابلیت مانور در مرحله فرود مورد تأکید قرار گرفت.
سردار شهید امیرعلی حاجی‌زاده، فرمانده شهید نیروی هوافضای سپاه پاسداران در مراسم رونمایی گفت: «موشک خیبرشکن از موشک‌های نسل سوم سپاه است که هم دارای سوخت جامد است و هم دارای سهولت در به‌کارگیری». در این مرحله، سهولت آماده‌سازی و استفاده، در کنار برد و هدایت، در ویژگی‌های اعلام‌شده محصول برجسته شده بود.
در اردیبهشت ۱۴۰۴، «قاسم بصیر» نیز با برد اعلام‌شده دست‌کم ۱۲۰۰ کیلومتر معرفی شد. در توضیحات مربوط به این محصول، استفاده از جست‌وجوگر تصویری و ارتقای هدایت نهایی مورد توجه قرار گرفت؛ ادامه مسیری که افزایش دقت و مقاومت در برابر اختلال را دنبال می‌کند.
فتاح و فتاح۲؛ توسعه سرجنگی‌های مانورپذیر
در ۱۶ خرداد ۱۴۰۲، «فتاح» با برد اعلام‌شده ۱۴۰۰ کیلومتر رونمایی شد. نیروی هوافضای سپاه این محصول را در رده تسلیحات هایپرسونیک معرفی کرد و حاجی‌زاده، قابلیت مانور در داخل و خارج جو را از ویژگی‌های آن برشمرد.
در معرفی فتاح، مانورپذیری سرجنگی و دشوارتر کردن رهگیری جایگاه برجسته‌ای داشت؛ مرحله‌ای که به گفته سازندگان، ارتقای توان عبور از سامانه‌های دفاع موشکی را دنبال می‌کرد.
در آبان همان سال، «فتاح۲» در جریان بازدید رهبر انقلاب از نمایشگاه دستاوردهای نیروی هوافضای سپاه به نمایش درآمد. این محصول با سرجنگی جدید و در رده تسلیحات دارای سرجنگی گلایدکننده معرفی شد. معرفی دو طرح متفاوت در خانواده فتاح، گسترش فعالیت در حوزه سرجنگی‌های مانورپذیر را نشان می‌داد.
خرمشهر؛ ادامه توسعه با سرجنگی سنگین‌تر
پیشرفت موشک‌های سوخت جامد، مسیر سوخت مایع را متوقف نکرد. نخستین نمونه خانواده «خرمشهر» در شهریور ۱۳۹۶ به نمایش درآمد و در خرداد ۱۴۰۲، «خرمشهر۴» با نام «خیبر» رونمایی شد.
در معرفی رسمی خرمشهر۴، برد ۲۰۰۰ کیلومتر و سرجنگی ۱۵۰۰ کیلوگرمی اعلام شد. این خانواده در کنار سجیل، فاتح و فتاح، تنوع محصولات صنعت موشکی را نشان می‌دهد؛ مجموعه‌ای که توسعه آن به یک نوع پیشران یا یک الگوی طراحی محدود نمانده است.
از مقر منافقین تا عین‌الاسد؛ عبور از آزمایش به عملیات
سابقه توان موشکی ایران به رونمایی و آزمایش محدود نماند. حمله به مقرهای گروهک منافقین در عراق در ۲۹ فروردین ۱۳۸۰، از نمونه‌های شاخص به‌کارگیری این توان بود. سرلشکر سیدیحیی صفوی، فرمانده وقت سپاه، بعدها از اجرای حملات با مصوبه شورای عالی امنیت ملی و استفاده از مجموعه‌ای از تسلیحات موشکی و راکتی خبر داد.
در «لیلةالقدر» در ۲۸ خرداد ۱۳۹۶، در پاسخ به حملات تروریستی داعش به مجلس شورای اسلامی و حرم امام خمینی(ره)، مواضع این گروه در دیرالزور سوریه با موشک‌های ذوالفقار و قیام هدف قرار گرفت. در ۱۷ شهریور ۱۳۹۷ نیز سپاه مقر حزب دموکرات کردستان در کوی‌سنجق عراق را هدف حمله موشکی قرار داد و آن را پاسخی به اقدامات مسلحانه این گروه اعلام کرد.
در «ضربت محرم» در ۹ مهر ۱۳۹۷، پس از حمله تروریستی به رژه اهواز، مواضع تروریست‌ها در شرق فرات هدف قرار گرفت. گزارش‌های عملیات از شلیک چهار موشک ذوالفقار و دو موشک قیام خبر دادند.
در حمله به پایگاه عین‌الاسد در ۱۸ دی ۱۳۹۸، در پاسخ به ترور شهید سپهبد قاسم سلیمانی، پایگاه محل استقرار نیروهای آمریکایی هدف موشک‌های ایران قرار گرفت. سردار شهید امیرعلی حاجی‌زاده پس از عملیات، استفاده از فاتح۳۱۳ و قیام را تأیید کرد؛ محصولاتی از دو شاخه سوخت جامد و مایع که در یک عملیات به‌کار گرفته شدند.
عملیات علیه مقر گروه‌های مسلح در شمال عراق نیز ادامه یافت؛ از جمله «ربیع» در سال ۱۴۰۱ که با استفاده از موشک و پهپاد اجرا شد. در دی ۱۴۰۲، خیبرشکن نیز در حمله به مواضع اعلام‌شده گروه‌های تروریستی در محدوده ادلب سوریه به‌کار رفت؛ نمونه‌ای از ورود نسل‌های جدید به چرخه عملیات.
وعده صادق ۱ تا ۴؛ حضور نسل‌های مختلف بالستیک
در «وعده صادق۱» در فروردین ۱۴۰۳، موشک‌های بالستیک بخشی از تسلیحات به‌کاررفته علیه رژیم صهیونیستی بودند. در «وعده صادق۲» در ۱۰ مهر همان سال نیز حمله موشکی دیگری علیه اهداف اعلام‌شده ایران انجام شد. گزارش‌های منتشرشده از عملیات دوم، از استفاده از فتاح در کنار دیگر موشک‌ها خبر دادند.
در «وعده صادق۳» در خرداد ۱۴۰۴، سپاه در اطلاعیه موج یازدهم، به‌کارگیری نسل اول فتاح و در موج دوازدهم، شلیک موشک دومرحله‌ای سوخت جامد سجیل را اعلام کرد. در «وعده صادق۴» نیز روابط عمومی سپاه در گزارش موج پنجاه‌وچهارم، از استفاده از قدر، عماد و سجیل خبر داد.
نصر ۱ و ۲؛ چند نسل موشکی در پاسخ‌های متناوب به دشمنان
در «نصر۱»، گزارش‌های منتشرشده با عنوان عملیات «نصر»، از به‌کارگیری قدر و شهید حاج قاسم خبر دادند. در «نصر۲» نیز تصاویر منتشرشده از موج‌های هفدهم تا بیستم، شلیک خیبرشکن، ذوالفقار، فاتح۱۱۰ و شهید حاج قاسم را نشان داد؛ چند نسل از محصولات داخلی که در یک مجموعه عملیات به‌کار گرفته شدند.
در این مرحله، خانواده‌هایی که طی سال‌ها و در مجموعه‌های مختلف صنعتی توسعه یافته بودند، در ترکیب تسلیحاتی یگان‌های عملیاتی حضور داشتند؛ پیوندی میان تولید مستمر و تأمین نیاز میدان.
نبرد هرمز؛ اعلام حمله بالستیکی به ناو هواپیمابر آمریکا
در گزارش‌های نبرد هرمز، کاربرد بالستیک در مأموریت دریایی نیز مطرح شد. روابط عمومی سپاه در اطلاعیه‌ای از هدف قرار دادن یک ناو هواپیمابر و یک ناوشکن آمریکایی با چند فروند موشک بالستیک نیروی هوافضا خبر داد و اعلام کرد این شناورها در ایجاد مزاحمت برای کشتی‌های ایرانی و محاصره دریایی مشارکت داشتند.
سرلشکر محسن رضایی نیز در اظهاراتی جداگانه، از انفجار موشک ایران بالای ناو هواپیمابر «جورج واشنگتن» سخن گفت. این روایت، اظهارات رضایی درباره همان اقدام است و به‌تنهایی میزان خسارت واردشده به ناو را مشخص نمی‌کند.
سپاه همچنین در اعلام دیگری، از هدف قرار دادن دو ناوشکن آمریکایی با شماره بدنه‌های DDG-119 و DDG-53 با موشک‌های بالستیک خبر داد. این موارد به مأموریت ضدشناور مربوط‌اند؛ حوزه‌ای متمایز از بالستیک‌های زمین‌به‌زمین که توسعه محصولاتی مانند ذوالفقار بصیر نیز در چارچوب آن قرار می‌گیرد.
وقتی بی‌اعتنایی یانکی‌ها ایران را با انقلاب اسلامی قدرتمند کرد
از درخواست بی‌نتیجه برای خرید «لنس» تا ساخت بالستیک‌های میان‌برد و به‌کارگیری موشک‌های تولید داخل، جایگاه ایران تغییر کرده است. محصولاتی مانند ذوالفقار، قیام، فاتح۳۱۳، خیبرشکن و سجیل، مسیر توسعه تا عملیات را طی کرده‌اند و خانواده‌های جدید، دامنه فناوری را گسترش داده‌اند.
آن روز، دستیابی به یک موشک به پاسخ فروشنده وابسته بود؛ دستاورد پس از انقلاب، ایجاد ظرفیتی است که تولید، پشتیبانی و ارتقای موشک را در داخل دنبال می‌کند و دانش ساخت را به توان دفاعی پیوند می‌زند.
دریافت صفحه با کد QR