حدیدنیوز؛ ارتش آمریکا پس از ۲۳ سال مداخله نظامی، به حضور نظامی خود در عراق پایان داد و بدین ترتیب، مرحله‌ای را که با حمله به عراق در سال ۲۰۰۳ آغاز شده بود، بعد از صدها هزار شهید و زخمی در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶ به پایان رسید.

ایالات متحده با صدور بیانیه ای در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶ اعلام کرد که خروج نیروهایش از عراق تکمیل شده است و به حضور نظامی‌ پایان داد که با سرنگونی رژیم صدام حسین در سال ۲۰۰۳ آغاز شد، در سال ۲۰۱۱ با عقب‌نشینی نیروهای آمریکایی متوقف شد و سپس در سال ۲۰۱۴ برای مقابله با داعش از سر گرفته شد.

طی این سال‌ها، عراق مراحل متوالی جنگ، شورش، خشونت فرقه‌ای و ظهور گروه‌های مسلح را پشت سر گذاشت تا به جنگ علیه داعش و سپس انتقال رابطه امنیتی بغداد و واشنگتن به مرحله‌ای جدید رسید.

تهاجم به عراق در سال ۲۰۰۳
آمریکا و انگلیس حمله به عراق را در ۲۰ مارس ۲۰۰۳ در یک عملیات نظامی گسترده با هدف سرنگونی رژیم صدام حسین آغاز کردند. نیروهای آمریکایی از کویت به سمت بغداد پیشروی کردند و پایتخت در ۹ آوریل سقوط کرد و پس از آن، رژیم حزب بعث که چندین دهه بر عراق حکومت کرده بود، فروپاشید. در ۱ مه ۲۰۰۳، جورج دبلیو بوش، رئیس‌جمهور وقت آمریکا، پایان عملیات‌های رزمی اصلی را اعلام کرد، اما این بیانیه به معنای پایان جنگ نبود. پس از سقوط بغداد، ایالات متحده «حاکمیت موقت» را برای اداره کشور در دوره انتقالی تشکیل داد. در مه ۲۰۰۳، تصمیم انحلال ارتش عراق و همچنین اقدامات مربوط به «زدودن حزب بعث» صادر شد.

از سرنگونی صدام تا شورش های مسلحانه
عراق پس از سقوط رژیم صدام روی آرامش به خود ندید. گروه‌های مسلح در نتیجه فعالیت های آمریکایی ها و انگلیسی ها ظهور کردند که شامل بقایای بعثی‌ها، گروه‌های مسلح سنی و سازمان القاعده در عراق می‌شد.

فلوجه و ابوغریب
سال ۲۰۰۴ شاهد یکی از خونین‌ترین مراحل جنگ بود. در آوریل، اولین نبرد فلوجه پس از تشدید درگیری‌ها میان نیروهای آمریکایی و افراد مسلح آغاز شد. در همان سال، دومین نبرد فلوجه رخ داد که طی آن نیروهای آمریکایی با حمله‌ای گسترده هزاران نفر را به خاک و خون کشیدند. همزمان، رسوایی زندان ابوغریب پس از درز تصاویری از بدرفتاری سربازان آمریکایی با بازداشت‌شدگان عراقی به رسانه ها درز کرد. این پرونده به یکی از وقایعی تبدیل شد که بیشترین تأثیر را بر وجهه ایالات متحده در دوران اشغال داشت.

ساختار سیاسی جدید و تشدید خشونت‌های فرقه‌ای

عراق در سال ۲۰۰۵ شاهد برگزاری انتخابات و تدوین قانون اساسی جدید بود؛ تلاشی برای ایجاد یک نظام سیاسی نو پس از سقوط رژیم صدام. اما فرآیند سیاسی همزمان با افزایش خشونت‌ها بود. در فوریه ۲۰۰۶، بمب‌گذاری در مرقد امامین عسکریین در سامرا، موج گسترده‌ای از خشونت‌های فرقه‌ای را به راه انداخت. قتل‌های هدفمند، ربایش‌ها و بمب‌گذاری‌ها زیر چتر حمایتی آمریکا گسترش یافت، آمار آوارگان افزایش پیدا کرد و بغداد و چندین شهر دیگر عراق به صحنه درگیری تبدیل شد که صحنه گردانان پشت صحنه آن آمریکایی‌ها بودند.

استراتژی «افزایش نیرو» در سال ۲۰۰۷
جورج دبلیو بوش در ژانویه ۲۰۰۷ استراتژی جدیدی را اعلام کرد که به راهبرد «افزایش نیرو» معروف شد. این استراتژی شامل اعزام ده‌ها هزار نیروی بیشتر به عراق و تغییر تاکتیک‌های استقرار نظامی بود. این طرح بر حفاظت از غیرنظامیان و تقویت امنیت در مناطقی متمرکز بود که شاهد فعالیت گسترده گروه‌های مسلح بودند در این مرحله بالغ بر ۲۷۰ هزار نظامی آمریکایی در عراق مستقر بودند. آمریکا همزمان، «شوراهای بیداری عراق» را تشکیل داد که در آن گروه‌های قبیله‌ای سنی در ظاهر برای مقابله با سازمان القاعده در عراق و در اصل برای مقابله با گروه های مقاومت شیعه متحد شدند.

توافقنامه امنیتی
در سال ۲۰۰۸، آمریکا و عراق یک توافق امنیتی امضا کردند که چارچوب زمانی برای عقب‌نشینی نیروهای آمریکایی را تعیین می‌کرد. این نیروها در سال ۲۰۰۹ شروع به خروج از شهرهای عراق کردند و واشنگتن در سال ۲۰۱۰ پایان عملیات رزمی اصلی را اعلام نمود. در دسامبر ۲۰۱۱، عقب‌نشینی کامل نیروهای آمریکایی انجام شد و بدین ترتیب، مرحله اول حضور نظامی آمریکا که با تهاجم سال ۲۰۰۳ آغاز شده بود، به پایان رسید.

بازگشت به عراق با دستاویز قرار دادن داعش
عقب‌نشینی آمریکایی‌ها به پایان ناآرامی‌ها در عراق منجر نشد. بمب‌گذاری‌ها، حملات مسلحانه و تنش‌های سیاسی و فرقه‌ای ادامه یافت. این در حالی بود که گروه تروریستی داعش در سوریه تقویت شده بود. آمریکایی‌ها که بر اساس توافق‌نامه امنیتی مجبور به خروج از عراق شده بودند، تلاش کردند از این گروه برای بازگشت به عراق استفاده کنند. داعش در ژوئن ۲۰۱۴، حمله‌ای گسترده به عراق را آغاز کرد که به سقوط شهر موصل، دومین شهر بزرگ عراق، منجر شد. یگان‌هایی از ارتش عراق در برابر این حمله فروپاشیدند و داعش مقادیر زیادی سلاح و تجهیزات و پول به غنیمت گرفت. داعش با این طرح آمریکا توانست بین سال‌های ۲۰۱۴ و ۲۰۱۸ بر بخش‌های وسیعی از شمال و غرب عراق مسلط شده و جنایات فجیعی در این کشور رقم بزند.

جنایات اسپایکر و سنجار
سال ۲۰۱۴ شاهد برخی از خونین‌ترین جنایات در تاریخ جنگ علیه داعش بود. کشتار جوانان عراقی در پایگاه اسپایکر یکی از این موارد بود که در آن صدها سرباز و کارآموز عراقی پس از اسارت توسط این گروه، قتل عام شدند. تعداد این افراد بین ۱۰۹۵ تا ۱۷۰۰ نفر برآورد شده است.

در اوت همان سال، داعش به منطقه سنجار حمله کرد و اعضای اقلیت ایزدی را هدف قتل، ربایش، به بردگی گرفتن و آوارگی قرار داد. جنایات این گروه علیه ایزدی‌ها بعداً به محور تحقیقات بین‌المللی و حقوق بشری تبدیل شد و از سوی نهادهای بین‌المللی به عنوان «نسل‌کشی» توصیف گردید.

بازگشت نیروهای آمریکایی به عراق
با گسترش داعش و تسلط آن بر بخش‌های وسیعی از عراق، دولت این کشور درخواست کمک بین‌المللی کرد و نیروهای آمریکایی در سال ۲۰۱۴ به عراق بازگشتند. در اکتبر ۲۰۱۴، وزارت جنگ آمریکا رسماً نام «عملیات عزم راسخ» را بر عملیات‌های آمریکا و ائتلاف علیه داعش در عراق و سوریه نهاد. با وجود اینکه گروه‌های تروریستی عملیات خود را به صورت شبه نظامی انجام می‌دادند، کمک‌های آمریکا شامل حملات هوایی، پشتیبانی اطلاعاتی، آموزش، مشاوره و کمک نظامی به نیروهای عراقی و نیروهای کُرد بود، به همین علت طبیعی بود که کمک چندانی در روند پیروزی بر داعش توسط آمریکایی ها انجام نشد و اگر حضور ایران و دیگر کشورهای همسایه و کمک آنها نبود، پدیده داعش به این زودیها از عراق برچیده نمی شد.

آزادسازی شهرها توسط ارتش مردمی و گروه های مقاومت
حکم جهاد کفایی آیت الله سیستانی برای تشکیل گروه‌های بسیج داوطلب مردمی که به تشکیل یگان های شبه نظامی صدها هزار نفری منجر شد و پشتیبانی ایران باعث شد طی سال‌های بعد، تعدادی از شهرها و مناطق تحت کنترل داعش، آزاد شود. تکریت در سال ۲۰۱۵ و فلوجه در سال ۲۰۱۶ آزاد شدند.

مهم‌ترین نبرد، نبرد موصل بود که از اکتبر ۲۰۱۶ آغاز شد و تا ژوئیه ۲۰۱۷ ادامه یافت. دولت عراق در این زمان بازپس‌گیری شهر را اعلام کرد. بغداد در دسامبر ۲۰۱۷، پایان عملیات‌های نظامی اصلی علیه داعش در عراق را اعلام کرد. با این حال، این سازمان از میان نرفت، بلکه از یک نیروی مسلط بر شهرها، به هسته‌های مسلحی تبدیل شد که در مناطق مختلف دست به حملات، کمین‌ها و ترورها می‌زدند.

ترور شهیدان سلیمانی و المهندس
در ۳ ژانویه ۲۰۲۰، آمریکا با دستور مستقیم دونالد ترامپ با انجام حمله‌ای در نزدیکی فرودگاه بین‌المللی بغداد، ضمن نقض صریح قواعد بین المللی، سردار قاسم سلیمانی، فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران ایران و ابومهدی المهندس، نایب‌ رئیس هیئت حشدالشعبی، را به شهادت رساند. این حمله به تنش شدید آمریکا با ایران و عراق منجر شد و ایران برای نخستین بار در جهان طی چندین دهه اخیر، پایگاه‌های آمریکا در عراق را موشک باران کرد که در نتیجه این حملات به اذعان منابع رسمی واشنگتن، صدها نفر مجروح شدند. البته این آمار به صورت تدریجی اعلام شد و آمریکا در وهله اول مدعی بود که هیچ خسارت انسانی در این حملات نداشته است و در نهایت نیز آمار کشته های خود را اعلام نکرد.

همزمان با این حملات، در داخل عراق نیز درخواست‌ها برای پایان دادن به حضور نظامی آمریکا افزایش یافت. عراق در این مرحله به صحنه اصلی تنش میان آمریکا و ایران تبدیل شد.

محدود شدن آمریکایی ها از عملیات رزمی تا آموزش
در پی این نارضایتی‌های عمومی، دولت‌های آمریکا و عراق در سال ۲۰۲۱، اعلام کردند که مأموریت آمریکا در عراق محدود شده و از عملیات رزمی به مأموریتی مبتنی بر ارائه مشاوره، کمک، آموزش و توانمندسازی نیروهای عراقی تغییر یافته است.

حملات به نیروهای آمریکایی پس از جنگ غزه
پس از آغاز نسل کشی رژیم صهیونیستی در غزه در اکتبر ۲۰۲۳، حملات گروه‌های مقاومت عراق علیه نیروهای آمریکایی در این کشور و سوریه تشدید شد و آمریکا آینده حضور نظامی خود در عراق را همزمان با درخواست نیروهای عراقی برای پایان دادن به حضور نیروهای خارجی، در تنگنا دید.

توافق پایان مأموریت ائتلاف
در سپتامبر ۲۰۲۴، دولت‌های آمریکا و عراق طرحی را برای پایان دادن به مأموریت ائتلاف بین‌المللی علیه داعش در عراق اعلام کردند. بر اساس این طرح، مقرر شد مأموریت ائتلاف در عراق تا سپتامبر ۲۰۲۵ پایان یابد و آمریکا به بهانه پشتیبانی از عملیات‌های مرتبط با مبارزه با داعش در سوریه از پایگاه‌های داخل عراق، تا سپتامبر ۲۰۲۶ در عراق باقی بماند.

خروج نهایی
طی سال‌های ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶، نیروهای آمریکایی شروع به کاهش حضور خود در عراق و تخلیه پایگاه‌های نظامی کردند. در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶، ایالات متحده که پایگاه هایش در نتیجه جنگ افروزی این کشور علیه جمهوری اسلامی ایران ، هدف حملات موشکی تهران قرار گرفته بود، تکمیل خروج نیروهای خود از عراق را اعلام کرد و بدین ترتیب، اشغالگری نظامی‌ آمریکا که با بازگشت نیروهای آمریکایی در سال ۲۰۱۴ به بهانه مبارزه با داعش از سر گرفته شده بود، به پایان رسید.

آمار مصیبت بار ۲۳ سال اشغالگری و جنایات آمریکا در عراق
سال‌های جنگ، خسارات انسانی و مادی عظیمی بر جای گذاشت، اما تعیین رقم نهایی قربانیان به دلیل تفاوت در روش‌های آمارگیری و فقدان سوابق کامل از تمام دوره‌های جنگ، دشوار است.

مطالعه پروژه «هزینه‌های جنگ» در دانشگاه براون، تعداد کشته‌های مستقیم در عراق در دوره مارس ۲۰۰۳ تا مارس ۲۰۲۳ را صدها هزار نفر تخمین می‌زند که بسته به روش‌شناسی آمارگیری، متفاوت است.

بنا بر آمارهای رسمی در نتیجه این جنگ دست کم ۳۱۵ هزار عراقی از جمله زنان و کودکان به صورت مستقیم به شهادت رسیدند. در حالی که میزان خسارات انسانی عراقی‌ها در نتیجه استفاده از تسلیحات نامتعارف و شیمیایی و هسته ای، بالغ بر یک میلیون نفر برآورد می شود.

شمار آوارگان عراقی در این جنگ طی بیش از دو دهه اشغالگری آمریکا در عراق و پیامدهای آن بالغ بر چندین میلیون نفر بود.

از سوی دیگر آمریکا با بیش از ۴۵۰۰ کشته و بیش از ۳۰ هزار زخمی و ۱.۷ تریلیون دلار، یکی از پرهزینه‌ترین جنگ‌های قرن بیست‌ویکم خود را در عراق پشت سر گذاشته است. شمار تلفات نیروهای آمریکایی در این جنگ تقریباً دو برابر تلفات آمریکا در افغانستان بود. هزینه اقتصادی جنگ نیز بسیار عظیم بود که شامل مخارج نظامی، بازسازی، مراقبت از کهنه‌سربازان و سایر هزینه‌های مرتبط با جنگ می‌شد./ مهر