سرنوشت خط فارسی در تاجیکستان پس از تاکید امامعلی رحمان مبنی بر ارتقای کیفیت آموزش چه خواهد شد؟

 انتشار خبری مبنی بر تأکید امامعلی رحمان، رئیس جمهور تاجیکستان، مبنی بر ارتقای کیفیت آموزش الفبای نیاکان(الفبای فارسی) در مدارس این کشور، بازتاب گسترده‌ای در میان فارسی‌زبانان و اهل دانش و فرهنگ داشت. 10 میلیون نفر جمعیت تاجیکستان اگرچه به زبان فارسی سخن می‌گویند، اما به خط سیریلیک می‌نویسند.

تغییر خط در این کشور از فارسی به لاتین و سپس سیریلیک در دوره حاکمیت شوروی بر این منطقه و با بهانه پیشرفت در سوادآموزی صورت گرفت؛ امری که به اذعان بسیاری از کارشناسان؛ از اقدامات یکسان‌سازی شوروی و در جهت انقطاع پیوند فرهنگی نسل‌های فارسی‌زبان با آثار نیاکان صورت گرفته است. 

تاجیکستان در چند دهه گذشته در یک چرخش محسوس، تلاش کرده است پیوندهای از دست رفته را ترمیم بخشد. ترویج آثار درخشان ادبیات فارسی با روش‌های مختلف در سال‌های گذشته روند رو به رشدی را پیموده است. نمونه‌ای از آن، توزیع شاهنامه در میان خانواده‌های تاجیک است که در سال گذشته میلادی صورت گرفت و در جریان این طرح، بیش از سه میلیون نسخه شاهنامه در میان خانواده‌های این کشور توزیع شد. 

توجه به خط نیاکان از دیگر اقدامات تاجیکستان در این راستاست؛ موضوعی که پیش از این در دو مقطع هفتم و هشتم پیگیری می‌شد، حالا قرار است با تأکید رئیس جمهور وقت این کشور، به صورت گسترده‌تر و متمرکزتر ادامه یابد. حالا به نظر می‌رسد پس از 85 سال حاکمیت خط سیریلیک، خط فارسی در یک بزنگاه تاریخی در این کشور قرار دارد. شاه‌منصور شاه‌میرزا، شاعر و روزنامه‌نگار،از علاقه تاجیک‌ها به خط نیاکان و تلاش‌های چند دهه گذشته برای تغییر شرایط به نفع خط فارسی گفت. مشروح این گفت‌وگو را می‌توانید در ادامه بخوانید:

*با توجه به اینکه پیش‌تر هم الفبای نیاکان در مدارس تاجیکستان آموزش داده می‌شد، دستور جدید رئیس جمهور محترم تاجیکستان از چه منظری اهمیت دارد و چه فضای جدیدی را باز می‌کند؟
توجه به الفبای نیاکان پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و استقلال تاجیکستان مورد توجه ویژه قرار گرفت و جنبش و تحرکی تازه در این زمینه شکل گرفت. آثار زیادی به این زبان منتشر شد و نشریات متعددی در این زمینه فعالیت کرد که از این قبیل می‌توان به ادبیات و صنعت(صنعت در تاجیکستان به معنای هنر است)، هفته‌نامه آموزگار و مجله فرهنگ اشاره کرد. از سوی دیگر، دیوارنوشته‌ها و تابلوها نیز در این زمان به خط نیاکان نوشته شد. 

در حال حاضر، در مدارس تاجیکستان در کلاس‌های هفتم و هشتم الفبای نیاکان تدریس می‌شود؛ یعنی همچنان که ریاضی، تاریخ، ادبیات، فیزیک و شیمی تدریس می‌شود، دانش‌آموزان دوبار در هفته ملزم به یادگیری الفبای نیاکان در مدارس هستند. اکثر دانش‌آموزان به دلیل علاقه و عِرقی که به گذشتگان و نیای خود دارند، تلاش می‌کنند تا الفبای نیاکان خود را بیاموزند. در 100 سال پیش تمامی وصیت‌نامه‌ها، نوشته‌جات و ... با خط فارسی نوشته می‌شد و هیچ کس نمی‌تواند این موضوع را انکار کند. 

تصمیم جدید چه واکنش‌هایی به همراه داشت؟
آنچنان که در فضای مجازی مرور می‌کردم، خصوصاً سایت‌های فارسی‌زبان، این اقدام رئیس جمهور تاجیکستان بسیار واکنش‌های مثبت داشت. در خبری دیده بودم که جمعی از اساتید دانشگاه علامه طباطبایی به صورت خودجوش اعلام کرده بودند که حاضرند برای آموزش زبان فارسی در تاجیکستان حاضر شوند و در این زمینه از هیچ کمکی دریغ ندارند. روابط گرم فرهنگی میان تاجیکستان و ایران نیز می‌تواند این زمینه همکاری را ایجاد کند که البته باید از مجرای قانونی خود و با همکاری نهادهای مرتبط این قضیه را پیگیری کرد. خدا را شکر ایران کشور امن و امان است و متخصصین ماهری در این زمینه دارد.

نکته‌ای که در این زمینه باید گفت این است که برخی به اشتباه نوشته بودند که «زبان فارسی به مدارس تاجیکستان بازگشت»، در حالی که زبان ما، پیش از این نیز فارسی شاخه تاجیکی بود. زبان فارسی در سه کشور ایران، افغانستان و تاجیکستان پرنیان اندیشه و درخت تناوری است که در هر سه کشور، ریشه یکسانی دارد، اما براساس تقسیم‌بندی‌های سیاسی صورت گرفته، در تاجیکستان با نام «تاجیکی»، در افغانستان با نام «دری» و در ایران با عنوان «فارسی» شناخته می‌شود.

فارسی امروز تاجیکستان همان زبانی است که عنصری با آن سخن می‌گفت: «چو با آدمی جفت گردد پری/نگوید پری جز به لفظِ دری» یا همان است که حافظ به آن می‌سرود: «به شعر حافظ شیراز می‌رقصند و می‌نازند/ سیه چشمان کشمیری و ترکان سمرقندی».

شاید در نگاه اول با اعلام این خبر، این پرسش مطرح شود که با توجه به اینکه خط سیریلیک به عنوان نماد دوران نفوذ اتحاد جماهیر شوروی شناخته می‌شود، چرا تاجیکستان برخلاف برخی دیگر از جمهوری‌های سابق شوروی (مانند آذربایجان، ترکمنستان یا ازبکستان) تا به امروز تمایل چندانی برای بازگشت به الفبای نیاکان نشان نداده است؟ پاسخ شما به این ابهام و پرسش چیست؟
میان زبان و خط تفاوت‌هایی وجود دارد که باید آن را در نظر گرفت. سیاست تاجیکستان در سال‌های پایانی حاکمیت شوروی بر تقویت زبان مادری استوار بوده و همیشه یک روند صعودی را در این زمینه طی کرده است. رئیس جمهور تاجیکستان دو عنوان کتاب در این زمینه دارد که در ایران نیز رونمایی و با استقبال اهالی فرهنگ مواجه شد.

ما در زمینه زبان، با افت مواجه نیستیم. تاجیکستان پس از استقلال، سلسله اقداماتی در این زمینه انجام داد که از این جمله می‌توان به تغییر نام تمام روستاها، شهرها و گذرگاه‌ها از روسی، ترکی و عربی به فارسی اشاره کرد. انتخاب نام‌ها در خانواده‌های تاجیک نیز بر این اساس صورت می‌گیرد. براساس تأکید رئیس جمهور تاجیکستان، نام‌نامه‌ای تدوین شده که هرکس هنگام انتخاب نام فرزند، می‌تواند به آن مراجعه و نام فرزندان خود را از میان نام‌های فارسی انتخاب کند؛ در حالی که تا پیش از این نام‌های روسی، ترکی و یا عربی مرسوم بود و حتی برخی از جوانان، نام فرزندان خود را از میان شخصیت فیلم‌های خارجی انتخاب می‌کردند. در واقع در دهه‌های اخیر تأکید بر پرهیز از انتخاب نام‌هایی بود که با هویت ما بیگانه بود؛ از این رو نام‌هایی چون رستم، سهراب و تهمینه در میان خانواده‌های تاجیک به فراوانی دیده می‌شود.

تأسیس شبکه‌های تلویزیونی، آزمون‌های کتابخوانی با عنوان «فروغ صبح دانایی» با حضور شرکت‌کنندگان هفت تا 100 ساله و با محوریت ادبیات فارسی، ادبیات غرب و ... از جمله اقدامات دیگری است که در این زمینه صورت گرفته است. از دیگر اقدامات، توجه به ادبیات کلاسیک و کهن فارسی است؛ اهدای دو جلد شاهنامه به خانواده‌های تاجیک و در نظر گرفتن این قانون که هر کسی بین پنج تا هفت هزار بیت از شاهنامه فردوسی را از بر باشد، می‌تواند بدون کنکور وارد دانشگاه شده و از حمایت‌های مادی نیز بهره‌مند شود. این انس و مطالعه آثار گذشتگان، در هر صورت بر گفتار و علاقه مخاطب تأثیرگذار خواهد بود و در نهایت، به گسترش زبان مادری کمک خواهد کرد. 

 تغییر خط تاجیکستان به سیریلیک چه تأثیری در انقطاع نسل جدید با گنجینه تمدنی خود در حوزه ادبیات فارسی داشت؟
قطعاً این موضوع تأثیرگذار است. خط یک ملت و قومی که ادبیات هزار ساله دارد، پدر، مادر و نیاکانش با خطی نوشته‌اند که ریشه هزار ساله دارد در دهه 20 میلادی به خط لاتین و در دهه 30 به خط سیریلیک تغییر کرد. نباید خط را فقط «نوشتن» در نظر گرفت. خط، نماد «اندیشه» است. زبان فارسی گنجینه‌ای از آثار بزرگ چون بوستان و گلستان، منطق‌الطیر، رباعیات خیام، شاهنامه، دیوان حافظ و ... دارد. در کنار زیبایی‌های هنری این زبان، ما در آثار زبان فارسی با یک خط اندیشه و تفکر مواجه هستیم که لذت بردن از آن، نیازمند تأمل است. 

از سوی دیگر، منابعی که درباره این آثار به زبان فارسی در دسترس است، بیش از آثاری است که به زبان سیریلیک، چینی و یا انگلیسی نوشته شده. مثلاً شما اگر بخواهید راجع به رودکی به عنوان بنیانگذار ادبیات کلاسیک فارسی جست‌وجو کنید، بیش از هر زبان دیگری در میان منابع فارسی به نتیجه خواهید رسید.

از سوی دیگر، امروز فارسی صاحب قدرت و جایگاه است. قدرتی دارد که با این زبان کتاب، نرم‌افزار و تولیدات دیگر صورت می‌گیرد. این خط، خط دیروزه و دو روزه و شکسته نیست که در کارها لنگ بماند. یک علت پیشرفت جوانان و دانشمندان ایرانی این است که از این خط کنده نشدند. این خط، خط پدربزرگ‌هایشان است. خطی است که از سامانیان، یعنی از زمانی که ادبیات مکتوب شکل گرفت، تا امروز به عنوان یک سرمایه به دست آنها رسیده است. باید قدر این زبان را دانست. 

انتهای پیام/
منبع:خبرگزاری تسنیم