رئیس کمیته گردشگری شورای اسلامی شهر تهران گفت: آمریکا و رژیم صهیونیستی عمداً حمله‌ای هدفمند انجام دادند تا کاخ گلستان آسیب ببیند؛ چرا که این مجموعه، تنها کاخ ثبت جهانی‌شده تهران است.

سومین گفتاورد ملی میراث‌فرهنگی و گردشگری ایران با محوریت تاب‌آوری و بازسازی برند شهری تهران در پساجنگ امروز چهارشنبه برگزار شد.در این مراسم، آنوسا مومنی رییس مرکز مطالعات منطقه‌ای میراث ناملموسیونسکو، محمد محب‌خدایی عضو شورای سیاست‌گذاری وزارت میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری، سید احمد علوی رییس کمیته گردشگری شورای اسلامی شهر تهران، حسین زینعلیان مشاور معاون امور اجتماعی و فرهنگی شهرداری تهران، امیر قاسمی رییس ستاد گردشگری شهرداری تهران حضور داشتند.

امیر قاسمی، رئیس ستاد گردشگری شهرداری تهران، در سخنانی با تأکید بر ضرورت بازخوانی مفهوم تاب‌آوری شهری در شرایط جنگی، گفت: موضوعی که امروز در پنل‌ها مرور و درباره آن گفت‌وگو می‌کنیم، مسئله مهم جنگ و بازسازی برند شهری در شرایط جنگ است.

وی افزود: حقیقت آن است که تاب‌آوری، تنها مقاومت فیزیکی در برابر بلایای طبیعی یا پیامدهای جنگ نیست. جنگی را که پشت سر گذاشتیم و البته همچنان نیز در درون آن هستیم، تفاوت‌های زیادی با جنگ‌های گذشته داشت. در این جنگ، سرمایه‌های بزرگی از کشورمان را از دست دادیم و مهم‌ترین آن‌ها، رهبران شهیدی بودند که در روز نخست جنگ به شهادت رسیدند. فرماندهان کشورمان نیز در همان روز اول جنگ شهید شدند و شاید کمتر کشوری را بتوان یافت که عالی‌ترین فرماندهان نظامی‌اش در نخستین روز جنگ به شهادت برسند.

با این حال، بلافاصله و در همان ساعات اولیه، پاسخ دشمن داده شد و جنگ وارد مرحله دیگری شد.قاسمی با اشاره به مفهوم تاب‌آوری ملی اظهار کرد: تاب‌آوری، تجلی روح یک ملت است؛ روحی که در بلندای تاریخ بارها آزموده شده و در دوران سختی‌ها نه تنها نشکسته، بلکه صیقل خورده و درخشان‌تر شده است. تهران، شهر ما، گواه همین حقیقت بوده است. این شهر نه فقط در گذر زمان، بلکه در گذر حوادث تاریخ‌ساز، آموزگار پایداری بوده است.رئیس ستاد گردشگری شهرداری تهران ادامه داد: حافظه جمعی ما سرشار از روایت کسانی است که در سخت‌ترین لحظات، چراغ هدایت را در دست داشتند؛ کسانی که با ایمان راسخ و اراده‌ای پولادین، نه تنها امید را در دل‌ها زنده نگه داشتند، بلکه راه را برای احیای شهر و جان شهر هموار کردند. این میراث معنویِ ایستادگی و هدایت، سرمایه اصلی ما در دوران جنگ است.

وی با تأکید بر اینکه بازسازی برند شهری صرفاً یک اقدام نمایشی نیست، تصریح کرد: بازسازی برند شهری، فقط تلاشی برای تغییر چهره شهر در ویترین جهان نیست، بلکه به معنای احیای هویت اصیل، تقویت پیوندهای اجتماعی و تزریق امیدی نو به کالبد شهری است که رنگ جنگ به خود گرفته، اما هرگز رویای آینده را فراموش نکرده است.

قاسمی گردشگری را یکی از ارکان اصلی این فرایند دانست و گفت: گردشگری در این میان نقشی کلیدی دارد؛ نه به عنوان ابزاری صرف برای جذب توریست، بلکه به مثابه زبان روایت شکوه پنهان شهر، پلی ارتباطی میان قلب تاریخ و آینده، و فرصتی برای نمایش روح تاب‌آور تهران.وی افزود: ما اینجا فقط برای سخن گفتن از درد گرد هم نیامده‌ایم.

شاید بسیاری از دوستان و همکاران، وقتی برنامه‌های ما را می‌بینند، نقدشان این باشد که چرا فقط به چهره گردشگری تهران می‌پردازید؛ در حالی که تهران شهری آلوده و پر از ترافیک است. اما تکلیف ما چیز دیگری است. ما اینجا دور هم جمع شده‌ایم تا از درس‌های آموخته‌شده، از شکوه برخاستن و از قدرت امید در تهران سخن بگوییم.رئیس ستاد گردشگری شهرداری تهران تأکید کرد: تهران با همه خاطرات تلخ و شیرین، با تمام زخم‌ها و استقامت‌هایش، الگویی برای شهری است که می‌تواند از دل خاکستر برخیزد. در یک نگاه کلی، شهر تنها با معماران بازسازی نمی‌شود؛ شهر را حافظه، اراده و روح مردمی می‌سازد که هرگز تسلیم نمی‌شوند.

وی با اشاره به روزهای پس از آغاز جنگ گفت: تهران جنگ را دیده و بسیاری از شما نیز آن را دیده‌اید و در آن حضور داشته‌اید. امروز که در اینجا هستیم، ۷۵ روز از آغاز جنگ می‌گذرد و هنوز هم شب‌ها در میدان‌های شهر و کوچه‌پس‌کوچه‌های محله‌ها، شور و هیجان مردم قابل مشاهده است.

در بسیاری از کشورهای دنیا، وقتی جنگ آغاز می‌شود، مردم بلافاصله برای ترک کشور اقدام می‌کنند، اما در کشور ما شرایط برعکس بود. حتی بسیاری از کسانی که سال‌ها در خارج از کشور زندگی می‌کردند، با آغاز جنگ تلاش کردند از مسیرهای مختلف به کشور بازگردند. فضای مجازی نیز گویای این حقیقت است که اراده مردم استوار و روح آنان، میراث جاودان تاب‌آوری است.

قاسمی ادامه داد: امروز که این نشست برگزار می‌شود، همه ما در حوزه گردشگری باید توانمندتر شویم. امروز حدود ۳۵۰ نفر به‌صورت مجازی در این برنامه حضور دارند. تعداد زیادی نیز متقاضی حضور در سالن بودند، در حالی که ظرفیت سالن پاسخ‌گوی این حجم از استقبال نبود. حتی نیت دوستان این بود که بخش حضوری را متوقف کنیم، اما استقبال به حدی بود که افراد به‌صورت مکرر تماس می‌گرفتند و درخواست حضور داشتند و ما ناچار شدیم با فشردگی بیشتری در خدمت عزیزان باشیم.

وی با تأکید بر ضرورت توسعه گردشگری محله‌محور در تهران گفت: اکنون زمان آن فرا رسیده که حوزه گردشگری را در محلات شهر تهران فعال‌تر کنیم. شاید در گذشته در خاطره‌ها عنوان می‌شد که در محلات ما چیزی به نام گردشگری وجود ندارد، اما امروز من با جرأت می‌توانم اعلام کنم که در ۳۵۲ محله شهر تهران، مکانی با عنوان «خانه گردشگری و تفریحات» وجود دارد و از طریق این خانه‌ها، خدمات گردشگری به شهروندان ارائه می‌شود.

به این ترتیب، موضوع گردشگری به درون زندگی مردم آورده شده و به یک مسئله روز جامعه تبدیل شده است.رئیس ستاد گردشگری شهرداری تهران با اشاره به اهمیت حضور فعالان این حوزه در رویدادهای علمی اظهار کرد: تکلیف ما به همکاران و دوستان این است که حتماً در همایش‌های علمی شرکت کنند. ما به اسلحه نیاز داریم و اسلحه ما، دانشی است که باید در حوزه گردشگری به دست آوریم. باید بتوانیم به گونه‌ای مخاطب خود را جذب کنیم. امروز دیگر شرایط به این شکل نیست که فردی دفتری باز کند و منتظر بماند مردم به او مراجعه کنند.

من بارها گفته‌ام که من و شما باید پلاک‌به‌پلاک به دنبال مردم برویم. وظیفه ما این است که روحیه مردم را تغییر دهیم.وی خاطرنشان کرد: اتفاقاتی که در ۶۰ سال گذشته در شهر تهران رقم خورده، ظرفیت‌های بسیار خوبی برای حوزه گردشگری ایجاد کرده است. برای مثال، فرحزاد که زمانی به‌عنوان یک آسیب شناخته می‌شد، امروز به یکی از موضوعات و ظرفیت‌های گردشگری شهر تبدیل شده است. همچنین مسیر ۴۷ کیلومتری‌ای که هیچ تقاطعی با خیابان ندارد، اکنون به‌راحتی در دسترس شهروندان است و می‌توان از آن به‌صورت پاک و آسان استفاده کرد.

قاسمی ادامه داد: مجموعه باغ‌راه حضرت زهرا(س) در پایین‌ترین نقطه تهران، جایی که شاید هیچ‌گاه تصور نمی‌شد به یک مقصد مهم تبدیل شود، اکنون جایگاه ویژه‌ای پیدا کرده است. همچنین مسیر راه‌آهن تهران-تبریز نیز امروز به یکی از مقاصد گردشگری تبدیل شده است.وی افزود: در تهران، ۳۰ مسیر گردشگری شهری برنامه‌ریزی و طراحی شده است؛ مسیرهایی که شاید حتی خود من هم هنوز موفق نشده‌ام بسیاری از آن‌ها را تجربه کنم. ما از فرصت جنگ استفاده کردیم و همراه با بسیاری از شما عزیزانی که زحمت کشیدید و در این مسیر حضور داشتید، تلاش کردیم این ظرفیت‌ها را فعال‌تر کنیم.

سید احمد علوی، رئیس کمیته گردشگری شورای اسلامی شهر تهران، در نشست تخصصی «تاب‌آوری گردشگری و میراث فرهنگی در دوران جنگ» با اشاره به آسیب دیدن ده‌ها اثر تاریخی در جریان جنگ ۱۲ روزه، تأکید کرد: تاب‌آوری شهری در زمان بحران، حاصل اقداماتی است که پیش از وقوع جنگ انجام شده و بخش مهمی از ضعف‌ها و نواقص موجود باید امروز مورد نقد و بازبینی قرار گیرد.

علوی با قدردانی از فعالان و مدیران حوزه گردشگری و میراث فرهنگی گفت: علاقه و پیگیری نسبت به موضوعات گردشگری و میراثی در این پنج سال وجود داشته و تلاش شده اقدامات مؤثری در این حوزه انجام شود.وی با اشاره به موضوع حفاظت از آثار تاریخی در زمان جنگ افزود: پس از جنگ ۱۲ روزه، اقداماتی مانند انتقال اشیای تاریخی به مخازن امن و تدوین دستورالعمل‌های حفاظت از آثار انجام شد، اما این اقدامات باید پیش از وقوع جنگ برنامه‌ریزی و اجرا می‌شد. به گفته او، بخشی از تاب‌آوری میراث فرهنگی به آمادگی‌های پیشینی وابسته است.

رئیس کمیته گردشگری شورای شهر تهران در ادامه برخی اقدامات انجام‌شده در دوران جنگ را ناکارآمد دانست و اظهار کرد: برخی تصور می‌کردند استفاده از نمادهایی مانند «سپر آبی» می‌تواند از اماکن تاریخی حفاظت کند، در حالی که با دشمنی مواجه بودیم که به هیچ‌یک از قواعد بین‌المللی پایبند نبود.علوی با اشاره به آسیب وارد شده به آثار تاریخی کشور گفت: فقط در شهر تهران بیش از ۶۰ اثر تاریخی و میراثی هدف اصابت قرار گرفتند و در مجموع حدود ۱۵۵ اثر در سراسر کشور آسیب دیدند. وی افزود: در میان این آثار، مجموعه جهانی کاخ گلستان نیز قرار داشت که به گفته او، به‌صورت هدفمند مورد آسیب قرار گرفت. همچنین خانه و محل کار امیرکبیر با قدمتی بیش از ۲۰۰ سال به‌شدت تخریب شد.

وی تأکید کرد: در تحلیل تاب‌آوری میراث فرهنگی باید «نوع دشمن» را نیز در نظر گرفت و نمی‌توان با الگوهای مرسوم از حفاظت فرهنگی سخن گفت، زمانی که طرف مقابل هیچ التزامی به اصول انسانی و حقوقی ندارد.

علوی همچنین از سکوت برخی فعالان، نهادها و چهره‌های شناخته‌شده حوزه میراث فرهنگی در برابر تخریب آثار تاریخی انتقاد کرد و گفت: افرادی که در موضوعات جزئی حوزه میراث فرهنگی بارها واکنش رسانه‌ای و مجازی نشان می‌دهند، در برابر تخریب ده‌ها اثر تاریخی کشور حتی یک موضع‌گیری یا اعتراض نکردند.

او ادامه داد: میراث فرهنگی بخشی از هویت و وطن ماست و نمی‌توان در زمان آسیب دیدن آن سکوت کرد. به گفته علوی، کرسی‌های بین‌المللی و ظرفیت‌های حقوقی و فرهنگی باید در چنین شرایطی برای رساندن صدای اعتراض ایران فعال می‌شدند.رئیس کمیته گردشگری شورای شهر تهران با بیان اینکه عملکردها و مواضع ایام جنگ فراموش نخواهد شد، اظهار کرد: کسانی که امروز درباره میراث فرهنگی اظهار نظر می‌کنند، باید پاسخ دهند که در روزهایی که آثار تاریخی کشور هدف حمله قرار گرفته بود چه موضع و واکنشی داشتند.

علوی: دشمن به‌دنبال تضعیف تصویر اقتدار مردم ایران است
علوی با تأکید بر اهمیت روایت‌سازی از تهران در دوران جنگ، گفت: وظیفه سنگینی بر عهده ماست که چه تصویری از این شهر را برای آیندگان، فرزندان‌مان، نسل‌های بعد و حتی کسانی که خارج از ایران هستند، روایت کنیم.وی افزود: اینکه بخواهیم تصویری از یک شهر جنگ‌زده، آسیب‌دیده و ضعیف ارائه دهیم یا روایت شهری را منتقل کنیم که مردمش بیش از ۶۰ روز زیر موشک مقاومت کردند، یک انتخاب تعیین‌کننده است. حتی زمانی که تهدید می‌کردند تمدن این سرزمین را نابود می‌کنند، مردم به خیابان‌ها آمدند و اطراف نیروگاه‌ها و مجموعه‌هایی که تهدید به تخریب شده بودند، حلقه انسانی تشکیل دادند و اعلام کردند که با این میراث پیوند خورده‌اند.

علوی با بیان اینکه «این روایت، روایت اقتدار است نه ضعف»، تصریح کرد: ضعف آنجاست که فقط نقاط آسیب و مشکلات دوران جنگ برجسته شود؛ در حالی که آنچه مردم ایران، فارغ از هر رنگ، قومیت و گرایش سیاسی، خلق کردند تصویری از همبستگی ملی بود که دنیا را متحیر کرد.رئیس کمیته گردشگری شورا با اشاره به «جنگ روایت‌ها و رسانه‌ها» اظهار کرد: از همان ابتدا تلاش‌هایی آغاز شد تا تصویر اقتدار مردم ایران تضعیف شود. ابتدا گفته می‌شد تصاویر حضور مردم در خیابان‌ها ساختگی و محصول هوش مصنوعی است و بعد، وقتی واقعی بودن آن مشخص شد، روایت‌های دیگری برای بی‌اعتبار کردن این همبستگی مطرح کردند.

وی ادامه داد: راه ایجاد تردید، دروغ‌پردازی است. وقتی دروغ گفته می‌شود، نسبت به واقعیت تردید ایجاد می‌کنند و سپس روایت جعلی را جایگزین روایت صحیح می‌کنند. دشمن با همین سازوکار، از صبح تا شب روایت‌سازی می‌کند تا در ذهن‌ها خلل ایجاد کند.علوی با تأکید بر ضرورت برندسازی شهری بر پایه واقعیت اجتماعی گفت: برندی که از تهران و دیگر شهرها ساخته می‌شود باید دو ویژگی داشته باشد؛ نخست اینکه بر هویت اجتماعی آن شهر مبتنی باشد و دوم اینکه مورد اعتماد عمومی قرار گیرد. اگر این دو پایه وجود داشته باشد، آن برند ماندگار خواهد شد.

وی افزود: گاهی بدون توجه به واقعیت‌های کف میدان، تصویری ذهنی ساخته می‌شود که مردم آن را نمی‌پذیرند. در حالی که هر برند موفق شهری باید با واقعیت اجتماعی و اعتماد عمومی پیوند داشته باشد.علوی همچنین از نقش مدیریت شهری در بازنمایی این روایت تقدیر کرد و گفت: بخش زیادی از روایت اقتدار در این ایام با همراهی مدیریت شهری شکل گرفت؛ چراکه سطح شهر و میدان در اختیار این مجموعه بود و تلاش شد این تصویر از همبستگی و مقاومت عمومی تقویت شود.

مومنی: بازسازی پس از بحران فقط پروژه عمرانی نیست
آتوسا مومنی، رئیس مرکز مطالعات منطقه‌ای میراث ناملموس یونسکو، در نشست تخصصی «تاب‌آوری گردشگری و میراث فرهنگی در دوران بحران» با تأکید بر نقش حافظه شهری در تداوم حیات شهرها گفت: شهرها زمانی فرومی‌ریزند که پیوستار تجربه انسانی در آن‌ها از بین برود، نه صرفاً زمانی که دیوارها و بناها تخریب شوند.او با قدردانی از نقش سمن‌ها و فعالان میدانی حوزه میراث فرهنگی و گردشگری اظهار کرد: «ما در کلاس‌های درس صحبت می‌کنیم اما شما در میدان عمل حضور دارید و ارزش کار شما در همین محقق‌کردن موضوعات مهم است.

مومنی با اشاره به اهمیت پرداختن به نسبت میان میراث، حافظه شهری و آینده شهرها در دوران بحران افزود: «مسئله اصلی این است که شهرها چگونه در بحبوحه بحران، امکان تداوم زیست انسانی را فراهم می‌کنند. زیست در کالبد ممکن است همیشه وجود داشته باشد اما آنچه اهمیت دارد تداوم زیست انسانی است.»وی تأکید کرد: «امروز قرار نیست صرفاً درباره مدیریت شهری یا گردشگری صحبت کنیم. بحران فقط به معنای فروریختن دیوارها نیست؛ شهرها زمانی فرسوده و ویران می‌شوند که پیوستار تجربه انسان در آن‌ها از بین برود و حافظه جمعی دچار گسست شود.»

رئیس مرکز مطالعات منطقه‌ای میراث ناملموس یونسکو با بیان اینکه شهر صرفاً یک ساختار فیزیکی نیست، گفت: «هر شهر، سپهری پیچیده و وابسته به زمان، تجربه و زیست انسان‌هاست. اگر به تاریخ شهرها نگاه کنیم، می‌بینیم که شهرها فقط مجموعه‌ای از خیابان‌ها، کالبدها و بناهای تاریخی نیستند، بلکه رسوبی ارزشمند از لایه‌های متراکم انسانی، خاطره‌ها، تجربه‌های زیسته و روابط اجتماعی‌اند.»

وی افزود: «به همین دلیل ممکن است شهری ویران شود، بازسازی شود اما خاموش بماند؛ و در مقابل، شهری دیگر پس از ویرانی دوباره حافظه خود را بازیابی کند. نمونه‌هایی مانند ورشو، بیروت و سارایوو نشان می‌دهند برخی تجربه‌های بازسازی موفق و برخی ناموفق بوده‌اند.»مومنی ادامه داد: «آنچه یک شهر را ماندگار می‌کند معماری صرف نیست، بلکه چگالی روایت‌ها و عمق تجربه زیسته انسان‌هاست. شهر با معنا حفظ می‌شود.»

وی با اشاره به پیامدهای جنگ و بحران بر حافظه شهری تصریح کرد: «وقتی بمب فرو می‌ریزد، همه تصور می‌کنند فقط دیوارها تخریب شده‌اند، اما فراتر از کالبد، نغمه‌ها خاموش می‌شوند، صداها به محاق می‌روند و حس تعلق از بین می‌رود. اگر قرار است در دوران پسابحران به حافظه جمعی رجوع کنیم، باید به عناصر فرهنگی زنده توجه کنیم؛ در غیر این صورت، میان آنچه در آن زیسته‌ایم و آنچه قرار است در آن زندگی کنیم، گسستی جدی شکل می‌گیرد.»وی بازسازی پس از بحران را صرفاً یک پروژه عمرانی ندانست و گفت: «در ادبیات معاصر، بازسازی یک فرایند چندلایه است؛ بازسازی اعتماد اجتماعی، بازسازی افق جمعی و بازسازی امکان تعلق. اگر مردم نسبت به آیین‌ها، سنت‌ها، دانش‌ها و مهارت‌های خود حس تعلق نداشته باشند، حتی اگر فضاها زیباتر از گذشته هم بازسازی شوند، حیات واقعی در آن‌ها شکل نخواهد گرفت.»مومنی با تأکید بر اهمیت میراث فرهنگی در احیای هویت شهری گفت: «در دوره پسابحران، آنچه می‌تواند به بازسازی حس هویت کمک کند، میراث فرهنگی و به‌ویژه میراث زنده و ناملموس است؛ همان مفهومی که طی دو دهه گذشته از سوی یونسکو به‌طور جدی در جهان مطرح شده است.»

وی با اشاره به آسیب‌های واردشده به مجموعه‌های تاریخی تهران افزود: «مجموعه‌های تاریخی‌فرهنگی ما از جمله سعدآباد و کاخ گلستان آسیب‌های جدی دیده‌اند و بسیاری از فضاهای فرهنگی و جهانی دچار خسارت شده‌اند.»رئیس مرکز مطالعات منطقه‌ای میراث ناملموس یونسکو در پایان خاطرنشان کرد: «حفاظت و بازسازی آثار یادمانی معمولاً در دستور کار دولت و مدیریت شهری قرار می‌گیرد، اما آن بخشی که بر دوش مردم است، حفظ میراث زنده، آیین‌ها، روایت‌ها و حافظه جمعی است؛ همان چیزی که می‌تواند حیات واقعی شهر را پس از بحران دوباره احیا کند.»