در فرهنگ اصیل بختیاری، بدترین آرزوی زوال برای یک نفر با عبارت «چالهات سرد شود» بیان میشد؛ عبارتی که جایگاه مقدس اجاق را در این دیار نشان میدهد. در رمضان، «چاله» به میعادگاه اصلی پیوند زمین و آسمان بدل میشود؛ جایی که از نیمهشب، شعلههایش نوید برخاستن برای عاشقی با معبود را میدهند.
چاله؛ میعادگاهِ سحریخوران
در سیاهچادرهای عشایری و خانههای خشتی روستاهای استان، هنوز هم «چاله» محور زندگی است. مشهدی جانمحمد، پیرمردی از توابع شهرستان «اردل»، میگوید: «قدیمها ساعت و رادیو نبود که بیدارمان کند. نگاهمان به چاله همسایه بود. وقتی دود از میانبند سیاهچادر یا پشتبام کاهگلی بلند میشد، یعنی وقت سحر آمده است. روشن بودن چاله، یعنی این خانه زنده است و اهلش سحرخیزند.» او با لبخندی ادامه میدهد: «سحری که روی آتش چاله درست شود، برکت دیگری دارد. چاله تنها محل پخت و پز نیست؛ دور همین چاله است که بچهها نشستن پای سفره سحر را میآموزند.»
نماد پایداری و بخشندگی
واژه «چاله» در ادبیات بختیاری با مفهوم «سخاوت» گره خورده است. در ماه رمضان، چالهای که دهانهاش بزرگتر و آتشش پررنگتر باشد، نشانی از آمادگی صاحبخانه برای پذیرایی از مهمان ناخوانده و رهگذران تشنه است. در این معنا، چاله از یک وسیله شخصی به نهادی اجتماعی بدل میشود که بوی خیرات و افطاریاش، مشام همسایگان را مینوازد.
اجاقهایی که خاموش نمیشوند
محمدرضا مرادی، پژوهشگر فرهنگ بومی زاگرس، گفت: «در سنت بختیاری، حرمت چاله چنان است که به آن سوگند یاد میکنند. در رمضان، این حرمت مضاعف میشود. پایداری سفرههای سحری در این استان، ریشه در گرمای همین چالهها دارد. حتی امروز که اجاقهای گاز جای چالههای هیزمی را گرفتهاند، مردم به احترام سنت دیرین، کانون آشپزخانه را مرکز برکت خانه در ماه خدا میدانند.»او افزود: «عبارت چاله گرم بودن یعنی خانوادهای سرپا است و چراغ بندگیاش روشن؛ و این دقیقاً همان چیزی است که در سحرهای رمضان در جایجای استان مشاهده میکنیم.»
در سحرهای رمضان در چهارمحال و بختیاری، بسیاری از خانوادههای روستایی هنوز سنت روشن نگه داشتن چاله را اجرا میکنند. روشن بودن چاله نهتنها نشاندهنده آغاز وقت سحر است، بلکه نمادی از استمرار ایمان، گرمای خانه و پیوند اعضای خانواده با یکدیگر محسوب میشود.مشاهدات خبرنگار فارس در اولین سحر ماه رمضان نشان میدهد که این سنت دیرینه همچنان در بسیاری از خانهها زنده است و سفرههای سحری بابرکت همین اجاقها برپا میشوند.
روشن نگه داشتن چالهها در سحرهای رمضان در چهارمحال و بختیاری، نشاندهنده استمرار سنتهای دیرینه و پایبندی خانوادهها به آموزههای دینی است. این رسم همچنان در خانهها و سیاهچادرهای عشایری اجرا میشود و نقش مهمی در آمادهسازی سفرههای سحری و تقویت پیوند خانوادگی دارد.
